Start filmfestival Offscreen: ‘We zijn heel politiek zonder activistisch te zijn'

Of de tijden nu hypergevoelig zijn of juist hyperongevoelig, Offscreen vaart vanaf woensdag opnieuw zijn eigen koers. Het festival toont de cultfilms van gisteren, vandaag en morgen ongeacht of ze nu bijzonder poëtisch zijn of hondsbrutaal en controversieel. Maar nooit zomaar.

De bloederigste weerwolf-films, anti-­patriarchale lesbische vampierenfilms, het schokkende relaas van een priester die zijn celibaat niet onder controle heeft, torture porn die uitmondt in een politieke allegorie over onderdrukking in een ultraconservatief Hongarije: wie snel geschandaliseerd is, moet de volgende drie weken het festival Offscreen mijden. Zoals elke editie. Wie graag verrast wordt door opzienbarende genrecinema uit de marge moet in Cinema Nova kamperen. Zoals elk jaar.

Grote problemen met het vertonen van films, heeft Offscreen nooit gehad. Zelfs niet toen cancelculture, al dan niet terecht, een hot topic was. Ook niet nu er onlangs in Limburg een leerkracht werd ontslagen na het vertonen van Pink Flamingos van John Waters, Offscreens eregast in 2013.

“Ik vind niet dat ik daar een standpunt moet in innemen”, zegt Dirk Van Extergem, de stichter en bezieler van Offscreen. “We weten niet eens wat daar juist gebeurd is.” Feiten en context maken voor hem al het verschil van de wereld. “Ik laat Pink Flamingos ook niet zomaar zien aan mijn veertienjarige zoon.” Een festival is een héél ander verhaal. “Ten eerste wéten de mensen dat we geen comedyfestival zijn. We tonen genrefilms. Ten tweede waken we over de context. De films zijn gecureerd en passen in een breder verhaal. We verzorgen inleidingen. De voorbije dagen hebben vijftien vrijwilligers met veel plezier Cinema Nova thematisch aangekleed. Daarnaast organiseren we elk jaar lezingen en een symposium.” Misschien nog het belangrijkste: op een festival ben je niet alleen. “Je kijkt in groep. Alle mogelijke emoties worden gedeeld en na afloop is er een spontane nabespreking. Wat vond je goed, wat schokt je? Hoe kijkt iemand anders daarnaar?”

Van Extergem zal niet rap aan zelfcensuur doen. “Het staat letterlijk in ons subsidiedossier: wij tonen en begeleiden films. Iets niet tonen is vaak géén optie, maar je toont niet zomaar. Je kadert de film, je duidt de context, je haalt er sprekers bij. Ik durf er mijn hand voor in het vuur steken: Offscreen is een van de meest kwalitatieve genrefestivals van Europa.”

Dat wil niet zeggen dat er nooit interne of externe discussie is. “In het programmateam zitten mensen uit verschillende generaties. Soms is er hevige discussie, maar dat is net goed. We komen er steeds uit.” Duiding is altijd mogelijk. “We werden ooit op de hoogte gebracht van mistoestanden op de set van een Russische film. We hebben de film toch getoond, maar de mensen uitgenodigd om te komen vertellen wat er op de set is gebeurd. Ik trek een serieuze lijn tussen kunstwerk en de mens achter het werk. Bij film zeker, want dat is altijd een collectief werkstuk.”

Steekvlam

Films niet tonen is zelden een goed idee. “Aansturen op het annuleren van een film vind ik verschrikkelijk. Soms krijg ik online reclamaties over een vertoning. Op mijn uitnodiging om er op de man af over te discussiëren, gaan ze nooit in.”

De eerste grote confrontatie draaide om het vertonen van de historisch invloedrijke pornofilm Deep Throat in Cinema RITCS. “Niet het publiek, maar de jonge studenten van de filmschool wilden de film niet vertonen omdat de actrice (Linda Lovelace) was verkracht op de set, maar ze bleken de film nooit gezien te hebben noch de heel interessante documentaires over de film.” De vertoning kreeg een disclaimer mee en werd vervolgd met een diepgaande discussie.

Van Extergem maakt zich geen geen zorgen, maar beseft dat een rel of relletje snel enorme proporties kan aannemen. “Kijk naar wat het BIFFF overkwam met Love Lies Bleeding (die vertoning werd ontsierd door een ruzie in het publiek na homofoob gejoel, red.). Dat was een ongewild gevolg van de traditionele mondigheid van het BIFFF-publiek. Dat unieke aspect van het mainstream genrefestival sloeg de laatste jaren soms om in een nauwelijks te controleren beleving. Vergelijk het met enkele hooligans of ultras die de sfeer tijdens een voetbalmatch voor de rest (dreigen te) verpesten. Het verschil is dat het conflict tot in het vakblad Variety ruchtbaarheid kreeg, dat iedereen copy-pastete en het incident een eigen leven begon te leiden. Het BIFFF stond even op ontploffen. Dat wil je niet meemaken.”

Van Franco tot Trump

Offscreen blijft Offscreen. De negentiende editie toont Feels Like Home van Gábor Holtai. Wat begint als torture porn transformeert volgens Offscreen in een claustrofobische nachtmerrie die doet nadenken over familie, patriarchaat en kapitalisme. “Die film wringt, is niet gemakkelijk, maar net door dat ongemakkelijke kan de regisseur een ander verhaal beginnen. Genrefilms teren op codes en verwachtingspatronen. De interessantste cineasten gebruiken die codes om iets anders mee te doen. Genre is een taal.”

De focus van Offscreen ligt dit jaar op het gouden tijdperk van de Spaanse genrefilm en het causaal verband met het fascistische regime van generaal Franco. “We zijn niet zomaar een nostalgisch retrofestival. We duiken in de geschiedenis, kijken verder dan de waan van de dag. Zonder activistisch te zijn, is Offscreen heel politiek.”

Toen Spanje zich begin jaren 1960 verplicht zag tot meer openheid, kreeg de filmsector eindelijk kansen om zich te ontplooien. In 1968 explodeerde de horror- en fantastische filmindustrie. “Spaanse genrefilms zijn altijd een beetje harder en bloederiger. De vraag is waarom. De cineasten smokkelden kritiek op het regime en de maatschappij in hun genrefilms. Het regime had dat niet door, het publiek wel.”

In het destijds zeer succesvolle Tombs of the blind dead ontwaken tempeliers uit een eeuwenlange slaap en laten als zombies een spoor van vernieling achter zich. “De metafoor ligt voor de hand. De falangisten of fascisten waren heel katholiek, maar het fascistische regime had niet door dat het belachelijk werd gemaakt. Niet door een politieke auteursfilm, maar in populaire cinema die de censuur te slim af was. Je kunt de kritiek van sommige genrefilms zo doortrekken tot de fascistische mannetjesputters die zich vandaag roeren.”

Offscreen: 11 > 29.3 in Cinema Nova, Cinematek, Cinéma Aventure, Cinema Ritcs