Theo Francken en Georges-Louis Bouchez onderwerp van expliciete kunst in Jette

Na eerdere controverses kiest het Jetse Atelier 34zero Muzeum deze zomer opnieuw voluit voor expliciete kunst. Zo zijn vanaf zaterdag in de tuin van het kunstencentrum twee grote banners te zien met Georges-Louis Bouchez (MR) en Theo Francken (N-VA), respectievelijk afgebeeld tegen een Amerikaans/Israëlische achtergrond en verwerkt in een hakenkruis. De werken maken deel uit van een tentoonstelling van de Brusselse kunstenaar ENCQ.

In de tentoonstelling De wind stinkt in Atelier 34zero Muzeum presenteert de Brusselse kunstenaar Henk De Ruddere onder zijn alias ENCQ zo’n 25 schilderwerken – veelal politiek geïnspireerd, twee daarvan krijgen een grote affiche in de tuin van het kunstencentrum. De banners van twintig vierkante meter hebben heel expliciete politieke verwijzingen, met herkenbare afbeeldingen van minister van Defensie Theo Francken (N-VA) en de liberale voorzitter Georges-Louis Bouchez (MR).

Bouchez wordt afgebeeld met een omgekeerde trechter op zijn hoofd, een hoofddeksel dat in de kunstgeschiedenis symbool staat voor dwaasheid of bedrog. De kunstenaar deed daarvoor inspiratie op bij Jheronimus Bosch en beeldde er de afgelopen jaren ook Bart De Wever en Maggie De Block mee af.

Achter Bouchez’ hoofd prijkt het patroon van de vlag van de Verenigde Staten, met de davidster van de Israëlische vlag. Een link naar "zijn onvoorwaardelijke steun aan het imperialistische beleid van de Verenigde Staten en Israël", klinkt het bij de kunstenaar.

Voor Theo Francken heeft de kunstenaar geopteerd voor een connectie met een hakenkruis. “Het werk toont Francken die vier keer naar ons zwaait”, aldus ENCQ. De zwaaiende Francken krijgt dezelfde vorm en kleur als de bekende swastika. De kunstenaar won met het werk in 2019 de publieksprijs van Carte de Visite, een kunstwedstrijd van de Stad Brussel.

Het kleinschalig kunstencentrum in Jette bestaat al sinds de jaren tachtig. Het kwam de afgelopen jaren meermaals in de belangstelling te staan door de ophefmakende beelden die het in zijn tuin toont. Zo zorgde begin dit jaar het museum nog voor controverse met een foto van een mannenhoofd tussen vrouwenbenen, of eerder door een foto van een man die in zijn eigen mond plast.

Artistieke vrijheid

Maar met de tentoonstelling van expliciete politieke beelden lijkt ENCQ nog een stap verder te willen gaan. Door publieke figuren in een politiek beladen en zelfs nazi-context te plaatsen begeeft de kunstenaar zich in een grijze zone. Zelf klinkt hij daar scherp over. “Ik beeld enkel mensen af die publiek gekend zijn, het is geen persoonlijke aanval op hen", aldus ENCQ, "wel op een bepaald politiek discours, maar die vind je niet alleen bij deze politici terug."

Volgens mensenrechtenprofessor Koen Lemmens (KU Leuven), gespecialiseerd in de vrijheid van meningsuiting, genieten kunstenaars een ruime bescherming wanneer ze publieke figuren bekritiseren. "Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft zich daar al meermaals over uitgesproken”, zegt hij. “Voor publieke figuren, en zeker politici die zich vanuit hun functie uitspreken over maatschappelijke en politieke thema's, ligt de drempel bijzonder hoog. Kunstenaars moeten in naam van de artistieke vrijheid veel ruimte krijgen om scherpe kritiek te uiten."

Al is er ook in de rechtspraak ruimte voor interpretatie. "De vraag blijft natuurlijk altijd dezelfde: waar ligt de grens? Artistieke vrijheid is niet absoluut. Die grens is bovendien niet altijd eenvoudig te trekken, omdat ze voor een deel afhangt van de beoordeling van een rechter.”

In het geval van de werken van ENCQ lijkt de mensenrechtenprofessor ervan overtuigd dat de grenzen van de artistieke vrijheid niet overschreden worden. "Als een kunstenaar een politicus afbeeldt als een marionet of een 'slaafje' van een ander land, dan kan je dat zien als een scherpe, misschien zelfs overtrokken vorm van politieke kritiek. Dat is niet noodzakelijk subtiel, maar het maakt wel deel uit van het politieke debat,” zegt Lemmens.

Dat is ook de bedoeling van de kunstenaar, klinkt het. “Ik kan me beter uitdrukken met verf dan met woorden. Dit is mijn manier om een open debat op te wekken: iedereen ziet iets anders in de kunstwerken, je kan er voor of er tegen zijn en dat mag ook”, zegt ENCQ. “Dat verschil maakt net deel uit van het debat. Voor mij draait de kunst om de vrijheid van denken.”

Provoceren in openbare ruimte

Controverse rond kunst in de openbare ruimte is volgens VUB-professor Mattias De Backer, die onderzoek doet naar de openbare ruimte, allerminst uitzonderlijk. Integendeel: conflicten maken deel uit van de aard van de publieke ruimte. “Publieke ruimte is per definitie een plaats van conflict”, zegt De Backer. “Het is een plek waar verschillende meningen, opvattingen en ideeën samenkomen. En zodra uiteenlopende groepen er aanwezig zijn, ontstaan er spanningen en botsende opvattingen. Kunstenaars zoeken die grijze zones vaak bewust op om een reactie of debat uit te lokken. Op zich is het dus niet vreemd dat zulke werken ook in de publieke ruimte opduiken.”

Het is volgens De Backer geen toeval wie er dan net op die beelden te zien is. “Je kunt de publieke ruimte niet los zien van machtsverhoudingen, kunst richt haar kritiek vaak op mensen met een sterke machtspositie. In dit geval zijn dat herkenbare politieke figuren, mannen met macht. De werken bevatten een duidelijke kritische boodschap die bestaande machtsverhoudingen tijdelijk probeert om te keren of in vraag te stellen."

Voor museumdirecteur Wodek Majewski gaat het verder dan debatteren. “Het is belangrijk om de mensen te provoceren op een positieve, culturele en intellectuele manier”, zegt Majewski. Dat de ophef ook voor promotie zorgt, neemt hij er graag bij. “Zo komen ze naar hier om het museum te bezoeken. Met die beladen beelden doen we aan socioculturele promotie.”

De afgebeelde politici zijn welkom om de vernissage bij te wonen, klinkt het. “We hebben naar elke politicus een vriendelijke uitnodiging gestuurd. Ze kunnen naar zichzelf komen kijken en zien dat de hedendaagse kunst op een of andere manier aan hen denkt,” aldus Majewski.

“Ik weet niet of Theo Francken of Georges-Louis Bouchez zullen komen, maar mocht dat zo zijn, dan hoop ik vooral dat we een aangenaam debat kunnen hebben”, zegt kunstenaar ENCQ.

Sven Gatz, voormalig Brussels minister voor Anders, opent zaterdag de tentoonstelling.

Vandalisme

Het Jetse kunstencentrum kreeg de afgelopen jaren al verschillende keren te maken met vandalisme, ook deze week werd een installatie van kunstenares Maren Dubncik nog vernield: onbekenden knipten enkele plastieken banden door van het kunstwerk in de Rivierendreef. “We beginnen de vernielingen beu te worden", zegt Majewski. Er werd de afgelopen jaren meermaals in kunstzeilen gesneden, autobanden werden plat gestoken en in 2022 werd er nog een wagen in brand gestoken vlak voor het cultuurhuis.

Of kunstenaar ENCQ bang is dat ook zijn werken aangepakt zullen worden? “Ik ben me bewust van de eerdere vandalenstreken, maar de expo gaat door. Ik kan mijn werken niet overal tentoonstellen en ben dus heel tevreden dat het hier in Atelier 34zero Muzeum wel kan.”

Theo Francken en Georges-Louis Bouchez wilden donderdag bij BRUZZ geen reactie geven op de tentoongestelde werken.