Zaal M van Bozar krijgt haar rauwe schoonheid terug: ‘Zo had Horta dit bedoeld’

Na twee jaar renoveren krijgt Zaal M van Bozar opnieuw de rauwe uitstraling die Victor Horta er in 1928 aan gaf. “Deze ruimte geeft ons een extra muzikale troef.”

Donderdagavond mag Nikola Meeuwsen als eerste optreden in de vernieuwde Zaal M. Bezoekers zullen ongetwijfeld overdonderd zijn door het pianospel van de Nederlandse concertpianist, vorig jaar nog eerste laureaat van de Koningin Elisabethwedstrijd. Maar ze zullen ook onder de indruk zijn van de zaal zelf.

Die ziet er, na twee jaar ingrijpende renoveringswerken, helemaal anders uit dan voorheen. Of beter: opnieuw zoals architect Victor Horta zijn ‘Kamermuziekzaal’ had bedacht bij de inhuldiging van het Paleis voor Schone Kunsten in 1928. Of toch gedeeltelijk, want enkele onbesuisde ingrepen brachten het oorspronkelijke ontwerp onherstelbare schade toe.

Meest in het oog springen de forse zuilen in gewapend beton, die onder meer ook de bovenliggende Hortahal moesten ondersteunen. Die kolommen waren tijdens verbouwingswerken in de jaren 1950 en ’60 verborgen achter een nieuwe bekleding. In de jaren 1980 werden de balkons en akoestische plafonds met drilboren verwijderd, in de plaats kwam een nieuwe, lagere zoldering. Dat gaf de akoestische kwaliteit van de zaal een knauw, en het oorspronkelijke ontwerp verdween helemaal uit beeld.

De ingrepen geven aan dat Horta’s gestoei met naakt beton, een soort van brutalisme avant la lettre, vanaf het begin voor discussie zorgde. Nog voor de voltooiing lag hij in conflict met Henry Le Boeuf, de grote initiatiefnemer en mecenas achter het Paleis voor Schone Kunsten. Le Boeuf huurde een andere binnenhuisdecorateur in en greep sterk in in de afwerking van de zaal, wat Horta als een aantasting van zijn ontwerp beschouwde. Zo erg dat hij weigerde aanwezig te zijn tijdens de opening van de zaal.

Airbus

Die historische spanningen en latere ingrepen lieten diepe sporen na in de zaal. Het is precies die gelaagde geschiedenis waarmee architect Pierre Hebbelinck, die de renovatie onder zijn hoede kreeg, de voorbije twee jaar aan de slag ging.

De Luikse architect, die voor de renovatie op een budget van 11 miljoen euro kon rekenen, maakte de nog aanwezige delen van de oorspronkelijke constructie, waaronder kolommen, balken en vloeren, opnieuw zichtbaar. “In zijn memoires schrijft Horta dat hij eigenlijk wilde dat dit beton zichtbaar zou blijven, en dat de decorateurs volgens hem de emotionele kracht van het gebouw hadden verminderd”, zegt Hebbelinck.

Het beton, waarin de afdrukken van de bekisting zichtbaar zijn, draagt de littekens van eerdere verbouwingen. Het toont volgens Hebbelinck zowel de constructieve kracht als de kwetsbaarheid van het gebouw. De architect verwijderde alle latere toevoegingen, waaronder tribunes, kolomomhulsels en plafonds. Daardoor kwam ongeveer dertig procent extra volume vrij en verbeterde de akoestiek aanzienlijk.

Hebbelinck plaatste wand- en plafondbekleding met Canadees notenhout, en werkte samen met gespecialiseerde bureaus voor de verbetering van het geluid. “Dit is akoestisch gezien een van de meest complexe projecten die ik in mijn hele leven heb gerealiseerd”, vertelt hij over de laag tussen het plafond en de bovenliggende Hortahal. “Je moest even minutieus te werk gaan als in een Airbus.”

Akoestiek is cruciaal voor Bozar. Vorig jaar werd al de geluidsinstallatie van de Henry Le Boeuf-zaal vernieuwd, waar deze zomer ook het gerestaureerde orgel wordt herplaatst, nadat het in 2021 zwaar beschadigd raakte bij de dakbrand. Zaal M zal nu dezelfde geluidskwaliteit kunnen bieden.

Van Ella tot Zappa

De renovatie van Zaal M, en de aanpalende Studio en loges, markeert een nieuwe mijlpaal in de brede transformatie van Bozar, zowel infrastructureel als artistiek. Het betekent een upgrade voor de artiesten en het publiek, en een verbetering voor de werkomstandigheden van het personeel.

“Dit past in de oorspronkelijke visie van de oprichters van het Paleis voor Schone Kunsten, als een multidisciplinair huis met verschillende zalen waarin de artiesten en het publiek op de best mogelijke manier terechtkunnen”, zegt CEO en artistieke directeur Christophe Slagmuylder. “Er zijn niet veel huizen in Europa waar beeldende kunst, podiumkunsten, debatten en concerten allemaal op één plek verenigd worden.”

De zaal zal plaats bieden aan 500 zittende bezoekers. Voor mensen met beperkte mobiliteit werd extra ruimte vrijgemaakt. “In Brussel zijn er niet veel zalen van die capaciteit. Deze ruimte geeft ons een extra troef.” De muzikale verbreding van Bozar valt op, de voorbije maanden kwamen onder meer Bob Dylan, Kae Tempest en de IJslandse band Sigur Rós langs, straks volgt nog Paul Simon. Dit is een combinatie van eigen programma en zaalverhuur. "Binnen ons businessmodel moeten we ook eigen inkomsten genereren. Daarom verhuren we de zaal regelmatig voor popconcerten, maar die worden doorgaans niet door ons gecureerd,” zegt Slagmuylder.

“Onze visie is ‘transmuzikaal’”, verduidelijkt Slagmuylder, “we willen artiesten de mogelijkheid bieden om speciale dingen te doen, zoals Zaho de Sagazan die met het Belgian National Orchestra optreedt of (de Oostenrijkse experimentele ambientartiest) Fennesz, die hier in residentie is en in Zaal M uiteenlopende projecten zal uitvoeren.”

De programmatie voor de komende maanden oogt divers. Naast Fennesz staan ook meester van de klassieke Ottomaanse muziek Derya Türkan, de Canadese jazzsaxofonist Ben Wendel, thinker James Bridle en danser en choreograaf Boris Charmatz op het programma.

Binnen twee jaar viert Bozar zijn honderdste verjaardag. De renovatie van Zaal M zal het jubileum alvast extra glans geven. “We zijn ook in onze archieven gedoken”, glundert Slagmuylder, die hier als kind al kwam. “Het is ongelofelijk wie hier allemaal heeft gestaan, van Ella Fitzgerald tot Frank Zappa, van Stravinsky tot Ravel. Dat willen we vieren, met een infrastructuur die de geschiedenis niet conserveert, maar opnieuw laat resoneren.”

Zaal M van Bozar wordt vandaag ingehuldigd met een concert van Nikola Meeuwsen, alle info over de programmering op bozar.be