Brusselse gemeenten spijzen met steeds creatievere belastingen hun kas

De Brusselse gemeenten zitten op hun tandvlees, maar zien tegelijk nog een tsunami van kosten op zich afkomen. Een situatie die noopt tot creatieve oplossingen: van gemeentebonnen tot belastingen op shisha bars en deelsteps.

Anderlecht voert nieuwe belastingen in op shisha bars en geldwisselkantoren terwijl Vorst co-housing meer gaat belasten en Oudergem schermt met een fastfoodtaks. Het is echter Etterbeek die al het meeste creatieve oplossingen uit zijn mouw schudde. Zo kwam de gemeente recent met een belasting op deelsteps op de proppen na eerder al als allereerste Brusselse gemeente een gemeentebon te lanceren.

Waar komt plots al die fiscale creativiteit vandaan? “In Brusselse gemeenten is de fiscale druk al erg hoog”, zegt expert openbare financiën Maxime Fontaine (ULB). “Dan is het makkelijker zoeken naar specifieke taksen die slechts bepaalde particulieren raken en niet de hele bevolking.”

Klassiek halen de Brusselse gemeentes hun budget vooral uit opcentiemen (toeslagen) op de federale personenbelasting en onroerende voorheffing, goed voor respectievelijk 54 en 18 procent van de inkomsten. Het vet is daar echter al een hele tijd van de soep. “Die opcentiemen zijn al fors verhoogd. De gemeenten rekenen erop dat deze nieuwe belastingen makkelijker geaccepteerd zullen worden door de bevolking", aldus Fontaine.

'Weinig keuze'

Daarnaast hebben de gemeenten ook gewoon weinig keuze, stelt William Verstappen, expert bij de koepel van lokale besturen Brulocalis. “Ze hebben geen reserves meer, maar moeten wel bepaalde diensten verlenen aan hun burgers.”

De voorbije jaren zagen de Brusselse gemeenten hun financiële buffers in rook opgaan na de coronacrisis, de prijzenschok en de Oekraïense vluchtelingencrisis. In september was Sint-Joost nog de twaalfde gemeente die onder curatele van het Gewest kwam te staan.

“Daarnaast zullen de Arizona-hervormingen een grote impact hebben. Denk aan de beperking van de werkloosheid in de tijd. Daardoor dreigen heel wat werklozen te komen aankloppen bij de OCMW’s die gefinancierd worden door de gemeenten.”

Tegelijk zoekt ook het Gewest zelf wanhopig naar geld. Voormalig formateur Leisterh dacht daarvoor in zijn gesneuvelde nota al aan een besparing op de lokale besturen van 59 miljoen euro.

De grootste kopzorg van de gemeenten is echter de pensioenlast van hun personeel. De Brusselse gemeenten keren een basisbijdrage en een responsabiliseringsbijdrage uit die in 2024 goed was voor zo’n 100 miljoen euro, maar tegen 2028 zal groeien tot 175 miljoen euro. Dat becijferde de Federale Pensioendienst. Bij Vlaamse gemeenten komt het Gewest bovendien nog voor de helft tussenbeide, maar de Brusselse gemeenten staan er alleen voor.

Voor de gemeentebesturen zit er dus weinig anders op dan op zoek te gaan naar extra geld. Dat leidde al noodgedwongen tot enkele pijnlijke beslissingen. In Schaarbeek moest het woonzorgcentrum Albert de Latour dicht terwijl Brussel-Stad knipte in de cultuursubsidies en onlangs de jaarlijkse marathon afschafte. "Met de nieuwe taksen proberen gemeenten hun burgers nu zo weinig mogelijk pijn te doen", zegt Verstappen. “Tegelijk is het ook een manier om bepaald gedrag te sturen of te ontmoedigen zoals bij de deelstepbelasting.”

'Knotsgekke situaties'

Volgens VUB-professor Herman Matthijs is het wel afwachten of de toekomstige Brusselse regering - belast met financiële het toezicht op de gemeenten - hier niet gaat ingrijpen. “Nu is het de Far West, waar iedereen maar wat doet. Zo krijg je knotsgekke situaties waar iets aan de ene kant van de straat wel belast wordt, maar aan de andere niet.”

In het verleden floot het Gewest al een Molenbeekse belasting op zelfscankassa’s terug omdat die de "economische relance en competitiviteit van Brussel" in de weg zou kunnen staan. Ook de Oudergemse fastfoodtaks is voorlopig on hold gezet door de Brusselse regering met het argument dat Oudergem financieel gezond is en geen nood heeft aan nieuwe belastingen.

Dan is Matthijs meer fan van de gemeentebon waarmee Etterbeek onder meer een miljoen euro ophaalde voor de renovatie van het Guy Thys-stadion. "Dat is eigenlijk een vorm van vrijwillige belasting: je kiest als burger om te investeren in een project dat je wil steunen."

Matthijs wijst er wel op dat dit alleen werkt voor initiatieven die mensen aanspreken zoals een voetbalstadion. “Voor minder populaire investeringen zoals rioleringswerken zal het enthousiasme kleiner zijn.”

De VUB-professor acht het zeker mogelijk dat andere gemeenten het Etterbeekse voorbeeld zullen volgen. Ook de andere experten zien op lange termijn nog meer creatieve oplossingen opduiken. "De gemeenten weten wat er op hen afkomt. Ze zijn zich duidelijk aan het voorbereiden", aldus Fontaine.

Matthijs wijst tot slot nog op een andere manier om de kas te spijzen. "Heel wat gemeenten beheren nog (Franstalige) gemeentelijke onderwijsinstellingen. Als pakweg Etterbeek, Elsene of Brussel-Stad straks beslissen om dat weg te geven, zijn ze van die werkingskosten af. In Vlaanderen deden heel wat gemeenten dat al. Natuurlijk zal zo'n beslissing wel ten koste zijn van de Franse Gemeenschapscommissie.”