Enorme wachtlijsten bij Brusselse psychiaters: '160 intakegesprekken in anderhalve maand'

Amper anderhalve maand na de opening voert een psychiater in hartje Brussel een patiëntenstop in. Noodgedwongen, erkennen zijn collega's want de wachtlijsten én hulpvragen nemen hand over hand toe. “Voor een deel is dat omdat de stap naar hulp laagdrempeliger is”, klinkt het.

In het Brussels Mental Health Center in Elsene werkte Thomas Van der Poorten tot voor kort met twee collega-psychiaters. “Op twee maanden tijd zijn zij allebei vertrokken. De ene om in een andere sector te starten, de andere naar een ziekenhuis in de Vlaamse rand”, zegt Van der Poorten, zelf psychiater. Hun patiënten komen nu minstens tijdelijk in zijn consultatieruimte terecht. “Terwijl ik zelf al meer dan een jaar een aanmeldstop had. De vraag is zodanig massief dat wanneer ik mijn wachtlijst nog maar één dag openstel, ik meteen vijftien nieuwe aanvragen krijg.”

Het gaat dan nog enkel om Nederlandstalige vragen uit Brussel. Van der Poorten is gespecialiseerd in complexe problematieken en traumabehandeling, maar ziet een bredere groei van psychische klachten in de maatschappij. “We weten dat patiënten voor klachten van angst en depressie ook in de eerste lijn terechtkunnen bij psychologen en huisartsen, maar een snelle betrokkenheid van een psychiater kan hun herstel met vijftig procent bevorderen”, weet Van der Poorten op basis van onderzoek.

Bovendien is het gesubsidieerde - en dus meer betaalbare – netwerk van Centra voor Geestelijke Gezondheidszorg net zo goed gesatureerd. “De wachttijden lopen daar in Brussel al op tot één à twee jaar”, zegt Van der Poorten.

Slechts 5 procent heeft plek

Hij is lang niet de enige met een aanmeldstop. Uit een Vlaams-Nederlandse bevraging door het vakblad De Jonge Psychiater bleek vorig jaar al dat de helft van de psychiaters de werkdruk te hoog vindt en zelfs overweegt te stoppen. “Ik heb zelf net een bevraging gedaan bij een vijfde van alle ambulante psychiaters in België. Slechts vijf procent onder hen heeft een plek vrij. Meer dan de helft hanteert een aanmeldstop”, zegt Van der Poorten. Dat is tien procent meer dan twee jaar geleden, klinkt het.

In het centrum van Brussel kon psychiater Victor Jaecques dat zopas aan den lijve ondervinden. Hij startte anderhalve maand geleden met ambulante consultaties in groepspraktijk Plek. “Ik kan zes tot zeven patiënten per dag zien, want een intakegesprek duurt bij mij één uur. Ik heb tot nu toe zo’n 160 nieuwe patiënten ontmoet”, vertelt Jaecques. Genoeg voor een onmiddellijke aanmeldstop. “Ik ben gespecialiseerd in ontwikkelingsstoornissen zoals ASS (autismespectrum-stoornis, red.) en ADHD. Meer volwassenen herkennen zich vandaag in die labels, maar een diagnose stellen duurt vaak lang en kan alleen via een psychiater. Ik weet dus niet of psychische problemen per se zijn toegenomen. Ik denk wel dat de stap naar hulp laagdrempeliger is, waardoor meer mensen die nu sneller opzoeken.”

Ook Thomas Van der Poorten ziet sinds de covidjaren minder psychiatrische stigma's. “Wel zijn er wereldwijd tegelijkertijd meer psychische problematieken bijgekomen”, benadrukt hij. Hij heeft het over angststoornissen en depressies. Victor Jaecques ziet bovendien combinaties opduiken. “Wie vroeger nood had aan structuur of gevoelig was voor prikkels kreeg daar misschien meer ruimte voor. We zijn het intussen zo gewoon dat iedereen moet meedraaien in de maatschappij, dat die mensen nu vaker uitvallen door prestatiedruk of intolerantie voor een andere manier van functioneren”, denkt hij.

Ook in kinderpsychiatrie

Beide artsen zijn ambulante zorgverleners. Dat wil zeggen dat zij psychiatrische hulp aanbieden buiten een ziekenhuiscontext. “Omdat zorg dicht bij huis de patiënt in zijn eigen leefwereld houdt, waar die ten slotte na de behandeling in moet kunnen meedraaien”, zegt Jaecques.

De voordelen zijn groot, benadrukken zij allebei, maar verloning van zulke zorgverleners ligt anders dan in een ziekenhuis. Daar telt ook het aantal bezette bedden op de psychiatrische afdeling mee. “Je moet meer uren werken met ambulante consultaties om hetzelfde loon te bereiken dan in een ziekenhuis”, legt Victor Jaecques uit. Hij werkt nog aan de vastgelegde tarieven. Zijn concullega Van der Poorten uit Elsene doet dat niet. “Dan had ik al lang kunnen sluiten”, zegt die.

De wachttijden voor psychiatrische zorg zijn nog het meest schrijnend in de kinderpsychiatrie, bleek deze week uit berichtgeving in Het Laatste Nieuws en De Morgen. Een moeder getuigde in de kranten over een moeilijke zoektocht naar psychiatrische opvolging voor haar kind met autisme. Ze had minstens twintig psychiaters in Vlaanderen gebeld. “Dat artikel is heel herkenbaar", zegt Edward Campforts, diensthoofd kinderpsychiatrie in het UZ Brussel. "Wanneer wij iemand na een opname willen doorverwijzen naar kinderpsychiaters in Brussel of de regio, is dat nu zo goed als onmogelijk. Zeker voor kinderen die langdurige zorg en opvolging nodig hebben is het aanbod krap.”

De federale overheid heeft de voorbije jaren wel ingezet op crisiszorg, met ook snelle ambulante interventie en crisisbedden voor kinderen en jongeren in crisis. Toch is dat volgens Campforts niet genoeg om onderliggende problemen aan te pakken.

“Een crisis komt dikwijls voort uit het feit dat een langdurig probleem onvoldoende is behandeld”, zegt de kinderpsychiater. “Wij zien tegenwoordig veel eetstoornissen bij jonge tieners tussen 10 en 15 jaar oud, maar ook stemmingsmoeilijkheden, suïcidale gedachten, posttraumatische klachten en kinderen die in uiterst moeilijke leefomstandigheden verkeren. Vaak is het goed om die jongeren wel thuis te houden tijdens een behandeling, maar daarvoor is genoeg ondersteuning vanuit hun omgeving nodig.”

‘Meer waardering’

Niet altijd evident in de grootstad, klinkt het. Bovendien speelt economische kwetsbaarheid ook een rol bij latere problemen, zegt Campforts. “In kwetsbare gezinnen verhoogt de algemene stress en de kans op psychische aandoeningen”, legt hij uit. Al is het probleem met de wachttijden nationaal en niet eigen aan Brussel. “Ik hoor van Franstalige collega’s dezelfde geluiden. Maar zelfs al zou het anders zijn: patiënten in psychische zorgverlening dienen zoveel mogelijk in hun eigen taal terecht te kunnen”, legt hij uit.

De nood aan een ambulant, zelfs buurtgericht aanbod buiten de ziekenhuizen is dus groot, zeggen deze artsen. Op nationaal niveau komt dokter Thomas Van der Poorten daarom met een nieuwe beroepsvereniging, de Belgische Federatie voor Ambulante Psychiatrie. De vzw is pas vorige week opgericht. “Wij pleiten voor een betere balans tussen ambulante zorg en ziekenhuisopnames”, zegt hij, zodat minder jonge psychiaters de overstap maken naar het ziekenhuiswezen. “Dat is geen geïsoleerd fenomeen. België behoort tot de Europese koplopers wat het aantal ziekenhuisbedden betreft, maar de ambulante psychiatrie is ondergefinancierd. Met ingrijpende maatschappelijke gevolgen.”

Hij vraagt om het ambulante aanbod beter te vergoeden, waarderen en ondersteunen. “Op dit moment wordt multidisciplinair overleg met een huisarts of psychotherapeut voor ons niet vergoed”, geeft hij als voorbeeld. “Terwijl dat het herstel kan versnellen. Elke maand op een wachtlijst slinkt iemands kans op herstel gemiddeld met 2 procent”, zegt hij nog.

“De expertisecentra voor autisme hebben al een deel van de wachttijden ingekort. Ik zou het goed vinden om gelijkaardige centra voor ADHD te hebben. Ik wil ook zelf meer kennis delen bij huisartsen of psychologen over het onderwerp, maar daar moet wel iets van vergoeding tegenover staan”, zegt Victor Jaecques.

Belangrijk is ten slotte om de hulp jong genoeg op te starten, besluit Edward Campforts van het UZ Brussel. In de residentiële kinderpsychiatrie zitten de langste wachttijden daar bij de leeftijdsgroep van 12 tot 18 jaar. “Wij vangen nu tieners tot 18 jaar op - omdat schoolgaande jongeren nood hebben aan deze specifieke interventies -, terwijl ons aantal bedden maar berekend is voor opnames tot 14 jaar”, zegt Campforts. “We weten uit onderzoek dat de meerderheid van ernstige, psychiatrische problemen bij volwassenen zijn oorsprong vindt onder de leeftijd van 18 jaar. De maatschappelijke en economische winst van voldoende hulpverlening op jonge leeftijd is dus groot.”