Hoe het vliegverkeer de gezondheid van bewoners bedreigt

Het toegenomen vliegverkeer boven het gewest is niet alleen storend. Het heeft ook een heel concrete invloed op de gezondheid van de Brusselaars en straks wellicht ook op de waarde van hun huizen. “Slaapverstoring kan zowel tot hartziekten als depressie leiden.”

Wat voorafging: ruim een jaar geleden maakten de Brusselaars kennis met een nieuwe vliegroute: bij oostenwind is de kans groot dat landende vliegtuigen erg laag over de stad scheren, via een gps-gestuurde route die steeds weer dezelfde bewoners treft. Officieel heet de route 07L RNP, maar officieus kreeg ze de naam van de bevoegde federale minister van Mobiliteit Jean-Luc Crucke (Les Engagés). Doordat het traject over dichtbevolkte wijken van onder meer Molenbeek, Koekelberg, Laken en Schaarbeek voert, zijn de getroffen bewoners erg talrijk: een studie van de ULB becijferde hun aantal op 270.000 inwoners, die zowel overdag als ‘s nachts overvlogen worden.

De geconcentreerde overlast leidde tot tal van klachten en rechtszaken van Brusselse overheden, maar ook van bewoners uit Brussel én het Pajottenland. De kans dat die snel tot een koerswijziging zullen leiden, lijkt echter klein. De hoop van veel getroffenen is ondertussen gevestigd op de deadline van 1 oktober, want tegen dan wil minister Crucke een politiek akkoord over de vliegroutes binnen de federale regering bereiken.

Het frequente vliegverkeer is niet alleen vervelend voor de getroffen bewoners. De herhaalde blootstelling heeft nefaste gevolgen, in de eerste plaats voor de gezondheid van wie onder de route woont. De factor die daarbij het meest in het oog springt, is de lawaaioverlast, maar ook de luchtvervuiling door vliegtuigen is erg reëel. Daarnaast spreken steeds meer bewoners over verhuizen en zijn er indirecte gevolgen voor de stad. Een overzicht.

Depressie en angst

23.30 en zelfs geen minuut rust tussen de vliegtuigen, het geluid is oorverdovend. Het is om je van kant te maken. (J.B op Facebook)

Wie blootgesteld wordt aan een hoge en herhaalde geluidsbelasting geeft doorgaans aan dat die een verhoogde stress veroorzaakt. Die vormt op zijn beurt een vroegtijdige waarschuwing voor verschillende negatieve effecten op de gezondheid. Dat staat te lezen in een advies dat de Hoge Gezondheidsraad in 2024 formuleerde over “de gezondheidseffecten van vliegtuiglawaai en luchtverontreiniging in de omgeving van Brussels Airport”. Een van die effecten is een verhoogd risico op mentale gezondheidsproblemen, waaronder depressie en angst.

Of het nu om mentale of fysieke klachten gaat: het is het nachtelijke vliegtuiglawaai dat het zwaarst weegt. Een goede slaap vervult immers een essentiële functie en doet lichaam en geest herstellen. Wie maar kort en bovendien slecht slaapt door lawaai, is op korte termijn al snel prikkelbaar en presteert minder goed. Op lange termijn kan die verstoorde slaap uitmonden in depressie, schrijven de auteurs van het advies.

“Als je onder zo’n corridor woont met een hoge frequentie van vliegtuigen, is dat echt de hel”, zegt slaapexpert en medeauteur van het advies Johan Verbraecken (UZA). “Het wordt dan erg moeilijk om in slaap te vallen, onder meer omdat mensen zich opwinden over die herhaalde geluidspieken.”

Met het raam dicht slapen is geen echte oplossing, weet Verbraecken. “Niet alleen omdat woningen dan niet kunnen afkoelen tijdens hitteperiodes. In gesloten ruimtes stijgt het CO2-gehalte ook, waardoor het herstellende vermogen van de slaap daalt. Dat betekent dat woningen isoleren tegen het lawaai geen echte oplossing vormt.”

Hart- en vaatziekten

Je ruikt de kerosine in het centrum. (SP op Facebook)

Veel vliegtuigen boven je hoofd, betekent een verhoogde kans op allerlei hart- en vaatziekten, blijkt uit onderzoek. De geluidsoverlast speelt daarin een rol, want slaapverstoring kan de stofwisseling uit evenwicht brengen, waardoor schade kan ontstaan aan de vaatwanden. “Vlieglawaai kan zelfs zonder dat je wakker wordt een verstoord hartritme veroorzaken”, vertelt slaapexpert Verbraecken. Diezelfde verstoring van het metabolisme kan overigens tot nog andere aandoeningen leiden, zoals diabetes of obesitas.

Ook de luchtvervuiling door de uitstoot van de vliegtuigmotoren is een factor. “Het fijnstof van vliegtuigen is nog fijner dan dat van autoverkeer en daardoor ook gevaarlijker”, zegt toxicoloog Greet Schoeters. “Die ultrafijne deeltjes kunnen erg veel vuil verzamelen en daarmee extra diep in het lichaam doordringen.”

Kanker

Mijn beide kinderen hebben astma en mogen boven op de “reguliere” luchtvervuiling ook nog eens deze shit inademen. (KG op Instagram)

Het ultrafijn stof uit vliegtuigmotoren is meteen ook een belangrijke factor voor kanker. “Ik denk dan in de eerste plaats aan longkanker”, legt Nicolas Van Larebeke (VUB en UGent) uit, die als kankerspecialist meewerkte aan het advies van de Hoge Gezondheidsraad. “Daarnaast is het aannemelijk dat de uitstoot van dat ultrafijn stof een rol speelt bij de ontwikkeling van andere kankers. Alleen is dat in dat laatste geval niet zo makkelijk te bewijzen, omdat er verschillende oorzaken in het spel zijn.”

Behalve de luchtvervuiling door vliegtuigen kan ook de slaapverstoring een factor zijn bij de ontwikkeling van kanker, oordeelt de Hoge Gezondheidsraad nog.

Geboortegewicht en
-afwijkingen

Ik ben 7 maanden zwanger en slapen met het raam dicht lukt niet. Ons kind van twee wordt ook wakker. Ik ben ongerust voor onze gezondheid. (SJ op Facebook)

Vragen rond zwangerschappen, ze komen geregeld voor bij bewoners die op sociale media getuigen over hinder.

Die bezorgdheid blijkt terecht, zo blijkt. “Verschillende studies vonden verbanden tussen de blootstelling aan ultrafijne partikels in de buurt van luchthavens en vroeggeboorte, laag geboortegewicht en geboorteafwijkingen”, schrijven de experts van de Hoge Gezondheidsraad, die naar verschillende studies verwijzen.

Die vaststelling sluit aan bij de algemenere bevinding dat fijnstof erg schadelijk is voor de hersenen van embryo’s, omdat die nog geen mechanismen hebben om schadelijke stoffen te weren. Die schade kan later leiden tot cognitieve problemen.

Leerachterstand

Uit een studie bij meer dan duizend leerlingen rond de luchthaven van Frankfurt am Main in Duitsland blijkt dat meer vlieglawaai ook samenhangt met leerachterstand. Op scholen waar leerlingen aan 10 dB(A) meer werden blootgesteld dan in de stilste scholen, liepen de leerlingen gemiddeld een maand vertraging op inzake leesvaardigheid. Wanneer dat extra lawaai 20 dB(A) bedroeg, groeide de vertraging in leesvaardigheid mee, tot twee maanden.

Die vertraging in de leerprestaties komt boven op eventuele schade aan de hersenen door luchtvervuiling bij embryo’s.

Verhuisplannen en immoprijzen

Ik zoek oplossingen om te verhuizen, al lijkt dat niet makkelijk want ik heb alles in dit appartement van 50 vierkante meter in Molenbeek geïnvesteerd. (ES op Facebook)

Heel wat bewoners die onder de nieuwe vliegroute wonen, vragen zich luidop af of ze nu moeten verhuizen. Toch zien experts vandaag amper effecten op de huizenmarkt.

“Zelf vind ik de route de hel”, vertelt Eric Pourtoy, makelaar en expert, die zelf onder ‘de strook’ woont in Molenbeek. “Vooral ‘s avonds als ik wil slapen en ‘s morgens voor het opstaan kan het lawaai ondraaglijk zijn. Ik merk dat klanten zich zorgen maken over het vlieglawaai, maar op dit moment blijft dat bij opmerkingen en gesprekken. Ik zie niet meteen meer echte verhuisplannen. De landingsroute is natuurlijk nog niet in beton gegoten en kan nog veranderen. Mocht blijken dat ze wel blijft, dan verwacht ik over een jaar of zo toch wel dat meer mensen zullen verhuizen.”

Om dezelfde reden merkt Pourtoy vandaag geen dalende immoprijzen door het vlieglawaai. “Als de prijzen onder druk staan in deze buurt (van het Bospark en Aumale), dan is dat meer door de onveiligheid en de netheidsproblemen. Ook de fiscale druk door de hoge onroerende voorheffing schrikt kopers trouwens af in deze buurt.” Om historische redenen ligt het kadastrale inkomen in de nieuwbouwwijken van Molenbeek dan ook erg hoog.

De notarissen die BRUZZ belt, zitten op dezelfde golflengte. “Een van mijn klanten vroeg zich af of hij nu moest vermelden aan de koper dat hij onder een vliegroute kocht”, merkte Frédéric De Graeve. “Dat was voorlopig de enige. Ik denk dat het nog wat vroeg is om een impact op prijzen of verhuisintenties te zien.”

Ziekteverzuim

Alweer een slapeloze nacht. We zouden ons elke keer ziek moeten melden als onze nacht weer eens verstoord is. (LL)

Behalve de directe impact op de gezondheid van wie onder de vliegroute woont, zijn er indirecte gevolgen op de stad. Een studie van de Bond Beter Leefmilieu becijferde de gezondheidseconomische kosten van het vliegtuiglawaai rond Zaventem op 1 miljard euro.

“Het is misschien niet meteen iets waar je aan denkt, maar als beduidend meer mensen onder slaapverstoringen lijden, dan betekent dat ook dat je meer ziekteverzuim krijgt”, zegt slaapexpert Verbraecken. “Hetzelfde geldt bijvoorbeeld ook voor onveiligheid in het verkeer.”

Oplossingen: minder vliegen en verbod op nachtvluchten

De experts van de Hoge Gezondheidsraad schuiven enkele oplossingen naar voren om de impact van het vliegverkeer op de gezondheid van omwonenden te verbeteren. De belangrijkste aanbeveling is om het totale vliegverkeer te verminderen. De experts denken daarbij zowel aan het personen­verkeer als aan de grote hoeveelheid online aankopen, die op vliegverkeer steunen. Ruim de helft van de nachtvluchten vervoert vandaag immers enkel vracht. “Als samenleving moeten we nadenken over onze (recente) afhankelijkheid van onmiddellijke goederenleveringsprocessen en over de waarde die we hechten aan het vaak vliegen naar nabije of verre bestemmingen voor zaken of vrije tijd”, klinkt het letterlijk.

En omdat een gezonde slaap zo belangrijk is voor de gezondheid, stelt de Raad voor om alvast de nachtvluchten op Brussels Airport af te schaffen. De experts pleiten voor een volledig verbod tussen 23 uur en 7 uur ‘s morgens. Officieel duurt de nacht op Brussels Airport vandaag maar tot 6 uur ‘s ochtends. Greet Schoeters: “Rond luchthavens die zo’n verbod hebben ingevoerd, verbeterde de gezondheid van de omwonenden.” Natuurlijk is het een afweging tussen economie en gezondheid, beseft haar collega-auteur Johan Verbraecken. “Maar moeten die vluchten nu echt allemaal ‘s nachts?”