Waarom bomenkap burgers op de barricaden jaagt: 'Bomen zijn geen straatmeubilair'

De beste manier om buurtbewoners woest te maken? Een of meerdere bomen in hun straat kappen, zo bleek dit jaar opnieuw. “Kappen gebeurt nog te vaak uit gemakzucht.”

26 maart. Arbeiders rukken met kettingzagen en kranen aan op het Sint-Denijsplein in Vorst. 26 essen wijken er voor de heraanleg van het plein. De plannen van het gemeentebestuur omvatten 39 nieuwe en op termijn grotere bomen dan de gevelde exemplaren, maar dat kan een aantal buurtbewoners niet troosten. Er verschijnen bordjes met 'Abattez Spapens' ('Hak [burgemeester Charles] Spapens om' of 'Schiet Spapens neer').

Het conflict aan het Sint-­Denijsplein is maar een van de clashes tussen boomminnende burgers en boomkappende overheden het afgelopen jaar. In Oudergem, in Ukkel of in het L28-park in Molenbeek, telkens klimmen burgers op de barricades.

Waar komt die gehechtheid aan stadsbomen vandaan? “Ik woon al 22 jaar op het Sint-Denijsplein en die bomen waren een soort buren geworden”, vertelt Pernilla Jourde. “Ze gaven ons niet alleen verkoeling, je ziet ze veranderen met de seizoenen, je merkt hoe ze dieren aantrekken. En dan beslist plots iemand aan een tekentafel dat ze weg moeten.”

Geëvolueerd met bomen

“Als mensen zijn we nu eenmaal samen met de bomen geëvolueerd”, bedenkt Priscille Cazin, die de Brusselse stadsbomen met Wood Wide Web een virtuele plek gaf. “Ze bezorgden mensen werktuigen, brandhout en voedsel. Ons schoudergewricht is zowat het meest beweeglijke in het hele dierenrijk. Mogelijk is dat omdat we ons in bomen moesten vasthouden en tegelijk vruchten plukken. Daarnaast zijn bomen zoals wijzelf verticale levende wezens. We herkennen onszelf er sneller in dan in pakweg paddenstoelen.”

Dat bomen zo zichtbaar zijn, speelt ook volgens Cataline Sénéchal (Inter-Environnement Bruxelles) een rol. “De ongrijpbare klimaatontregeling wordt heel concreet als er een boom voor je deur dreigt te verdwijnen. Plots kunnen mensen zich voor iets tastbaars inzetten.”

“Sinds corona beseffen we bovendien hoezeer we groen in de stad nodig hebben”, voegt Wim Peeters toe. De lector boom- en groenbeheer is auteur van het boek De stad is (g)een bos. “Ze houden ons gezonder, zijn goed voor het mentale welzijn en verhogen de waarde van vastgoed. Daarom tekenen projectontwikkelaars zo ijverig bomen op simulatiebeelden voor vastgoed.”

Tabula rasa

De boom-burgerband is maar één reden voor de boosheid van bewoners. Die wordt ook gevoed door de manier waarop overheden met bomen omgaan, vindt onder meer buurtbewoonster Pernilla Jourde. “Ontwerpers kiezen bij heraanleg doorgaans voor tabula rasa. Alle bestaande bomen moeten weg en dan herplanten ze wel. Ik zie daar een egotrip van architecten in: 'Een kunstenaar houdt toch geen rekening met wat er al is.'”

Ook Wim Peeters vindt die houding problematisch. “Vaak gaan ontwerpers gewoon uit gemakzucht kappen. Als er dan protest is, zoeken ze nadien argumenten om te zeggen dat het niet anders kon. Plots blijken de bomen dan 'ziek'. Terwijl je vandaag eerst zou moeten kijken hoe je het bestaande bomenbestand maximaal kunt bewaren.”

Minstens 66.000 gekapte bomen

Hoe groot dat bomenbestand is, weet vandaag trouwens niemand. “We hebben dringend een kadaster nodig, dan zien we tenminste ook hoe snel het aantal bomen afneemt”, vindt Sénéchal. Volgens het collectief Power4trees, dat de vergunningen op openpermits analyseerde, verdwenen er sinds 2010 minstens 66.000 exemplaren.

Nog een pijnpunt: bomen krijgen vaak niet de zorg die ze nodig hebben, vindt Anne Bonew van Power4trees. "Ze leven al in harde condities en worden vaak niet gesnoeid met respect voor hun natuurlijke vorm. Daarnaast worden de wortels vaak beschadigd door slecht gecoördineerde graafwerken."

Dat grote bomen best blijven, heeft niet enkel esthetische redenen, benadrukt zowat iedereen die BRUZZ spreekt. “Herplanten is niet hetzelfde”, legt boomexpert Paul Gourgue uit. “Zelfs vijftig jonge bomen hebben niet het effect van één oudere volgroeide boom. Bovendien is de koolstofbalans van een planting nog jarenlang negatief.” Wim Peeters vergelijkt het met een kleuterschool: “Als je de directeur van zo'n school vervangt door tientallen kleuters, kunnen die de rol van die directeur niet spelen.”

Het spook van de aansprakelijkheid

In de Brusselse kapwoede speelt ook aansprakelijkheid een rol, denkt onder meer Paul Gourgue. “De beheerders van de openbare ruimte zijn persoonlijk verantwoordelijk voor ongevallen met vallende bomen.” Tegelijk ontwaart hij een cultureel aspect. “Bomen worden een beetje als straatmeubilair gezien. België ondergaat daarin de invloed van de Latijnse wereld, waar je de natuur best kort houdt. Kijk naar de literatuur: in de Romaanse literatuur is het bos vaak een gevaarlijke plek, terwijl het woud in de Germaanse traditie eerder bescherming biedt.”

Maar wat vindt het beleid van die kritiek? “Soms moet je fouten uit het verleden herstellen”, repliceert de Vorstse schepen van Groene Ruimte Alain Mugabo (Ecolo). “De boompjes om het Sint-Denijsplein stonden veel te dicht bij de gevels, waardoor ze te sterk gesnoeid moesten worden. In de toekomst willen we soorten planten die de klimaatontregeling beter aankunnen. Ook de soortenmix moet beter. Eén rij van identieke bomen is kwetsbaarder voor ziektes en ze worden samen oud en ziek.” Enkel bomen bijplanten was geen optie, vindt de schepen. “In een stad wil je ook plaats voor andere functies zoals een markt of brocante.”