Doorgelicht: de afgeslankte Metro 3-plannen in tien vragen en antwoorden

De werken voor Metro 3 blijven beperkt tot de af te werken tunnel tussen het Zuidstation en Anneessens via het nieuwe station Toots Thielemans, zo staat in het Brusselse regeerakkoord. We zoomen in op wat dat precies betekent.

1. Wat zegt het regeerakkoord?

"Op de as Albert-Noord zal de Brusselse regering de infrastructuurwerken aan de tunnels in de omgeving van het Zuidstation voortzetten binnen een financieel haalbare termijn, om daar de exploitatie van de tram te verzekeren in plaats van de oorspronkelijk geplande metro", staat in de finale tekst. "De ingebruikname van deze nieuwe tunnel zal de flessenhals van Lemonnier wegwerken. Die maatregel zal zorgen voor een veiligere en vlottere doorstroming, terwijl tegelijk de nodige capaciteit behouden blijft voor de latere uitrol van een bijkomende lijn."

2. Wat is de achterliggende gedachte?

Het gaat om een van de scenario's die de MIVB uitwerkte om toch al een deel van het Metro 3-project af te werken, zodat de al gedane investeringen - onder meer in het nieuwe station Toots Thielemans - niet allemaal voor niets waren. De - volgens de critici ijdele - hoop is dat het Brussels Gewest over een of meer decennia beter bij kas zal zijn om de peperdure metroplannen af te werken, of daarvoor een private partner kan vinden.

De ontbrekende schakel voor een volwaardige metrotunnel, tussen het Zuidstation en Anneessens, wordt volgens het regeerakkoord afgewerkt, zodat er in theorie een metro zou kunnen rijden. Maar in de praktijk zal het vernieuwde tracé door de trams gebruikt worden die vandaag al ondergronds tussen het Zuid- en Noordstation, de lijnen 4 en 10, met dus een mogelijke derde bijkomende tramlijn in de toekomst.

3. Wat betekent dat voor het Zuidpaleis?

Tot grote ontzetting van stadsorganisaties als Arau, blijft een ontmanteling van het Zuidpaleis, waarbij de gevels wel overeind blijven, cruciaal om het ontbrekende deel van de tunnel af te werken. Bij een rit van het Zuid- naar het Noordstation verlaat de nieuwe lijn immers, ongeveer ter hoogte van de Rogier Van der Weydenstraat, het huidige tracé vóór Lemonnier, om dan via de tunnel onder het Zuidpaleis, naar het nieuwe station Toots Thielemans te gaan en dan verder richting Noordstation te rijden.

4. Wat wordt bedoeld met de flessenhals aan Lemonnier?

De huidige ondergrondse Noord-Zuidlijn (premetro) was al grotendeels gebouwd met het oog op een echte metro, behalve dat de tramtunnel bij station Lemonnier niet geschikt is voor een metro, omdat er richting Zuidstation te veel bochtenwerk aan te pas komt. Daardoor kan een metro geen aanvaardbare snelheid halen. Het nieuwe tracé zou dat verhelpen.

Maar er is ook het probleem van congestie: de trams van de Noord-Zuidlijn (4 en 10) kruisen er met de trams die langs het Kanaal rijden (51 en 82), wat tot opstoppingen leidt. Met het nieuwe tracé Zuidstation-Toots Thielemans-Anneessens wordt die onhandige kruising vermeden, omdat de nieuwe tunnel onder de huidige tunnel zou lopen. De Noord-Zuidlijn heeft het station Lemonnier dan ook niet meer nodig.

5. Worden de tramsporen tussen Lemonnier en Anneessens dan overbodig?

Nee, zegt de MIVB. In eerdere plannen was dat stuk voorzien om er metro’s te stallen, maar dat kunnen evengoed trams zijn. "We hebben altijd plaatsen nodig om trams of metro’s op het net te kunnen opstellen", zegt de vervoersmaatschappij.

6. Waarom niet meteen een metro over het nieuwe traject laten rijden?

Omdat er een heleboel logistieke problemen rijzen als de metrolijn aan het Noordstation moet stoppen en niet doorgetrokken wordt tot in Evere, zoals in de oorspronkelijke Metro 3-plannen voorzien. Het Noordstation beschikt immers niet over stelplaatsen voor metro's.

"Zonder een volwaardig achterstation en opstelplaatsen voor metro's aan het Noordstation, is zo'n korte metrolijn uitbaten operationeel eigenlijk niet mogelijk", zegt de MIVB. Daarnaast zouden er kosten gemaakt moeten worden om de sporen en de perrons aan te passen aan het formaat van een metro.

7. Zijn er werken gepland tussen Anneessens en Brussel-Noord?

Nee, zegt de MIVB.

8. Wat betekent dat alles voor de reizigers op de lijnen 4 en 10?

Op korte termijn vrezen burgerorganisaties vooral de aangekondigde werken aan het Baraplein, waardoor de schakel tussen het Zuidstation en Hallepoort onderbroken wordt. "Gedurende een jaar zullen de gebruikers van tramlijnen 4 en 10 geen directe verbinding meer hebben met het Zuidstation en het stadscentrum vanuit Ukkel, Vorst en Sint-Gillis. Ook de reizigers uit het centrum en het noorden van het gewest zullen niet gespaard blijven", waarschuwen onder meer stadsbeweging Bral en Arau.

Op middellange termijn is het uitkijken of en wanneer het tot een ontmanteling van het Zuidpaleis komt om de ontbrekende verbindingstunnel af te werken. Er lopen niet alleen juridische bezwaren tegen de afbraak van het Zuidpaleis, er rezen de voorbije jaren ook tal van technische problemen in de tunnelwerf door de moerassige ondergrond.

9. Hoe zou de ontmanteling van het Zuidpaleis dan kunnen verlopen?

Door de tunnel vanaf de bovengrond te graven, dus met graafmachines in het Zuidpaleis die vanaf de oppervlakte uitgraven en de ondergrondse werken uitvoeren. Die techniek, die cut & cover genoemd wordt, brengt onvermijdelijk wel overlast voor de buurt met zich mee.

Voorstanders van de ontmanteling van het Zuidpaleis wijzen erop dat er binnenin het gebouw zelf nog weinig historisch erfgoed te vinden is en ingenieurs wezen er onlangs op dat de stabiliteit van de bestaande vloeren vandaag ondermaats is. Erfgoedorganisatie Arau noemt het dan weer "het mooiste multifunctionele bouwwerk van de Vijfhoek", met meer dan 150 jaar geschiedenis.

10. Hoeveel zal het afgeslankte plan kosten?

De MIVB schat de kosten voor het regeringsplan, met een tram in plaats van een metro op het nieuwe tracé, op circa 1 miljard euro, de al gemaakte kosten inbegrepen.