Ingenieurs vinden dat Zuidpaleis eerder had moeten worden ontruimd voor bodemonder­zoek

De aanleg van de spoortunnel onder het Zuidpaleis voor Metro 3 was geen uitzonderlijk project. Maar gaandeweg doken zoveel problemen op dat de uitvoering zoals voorzien niet meer realistisch was. Dat hebben vertegenwoordigers van het bouwconsortium SM Toots verklaard in de bijzondere commissie Metro 3 in het Brussels parlement.

Dat consortium staat in voor de bouw van de spoortunnel onder het paleis, en de bouw van het nieuwe metrostation Toots Thielemans.

Achteraf lijkt de afbraak en heropbouw van het monumentale gebouw aan de Stalingradlan de meest aangewezen oplossing, maar dat was niet voorzien in het lastenboek. Om mogelijke moeilijkheden bij de aanleg goed te kunnen inschatten had het Zuidpaleis nameljik veel eerder moeten worden ontruimd, menen de vertegenwoordigers van het consortium.

Aan het woord waren drie ingenieurs van de SM Toots, een samenwerking tussen bouwgroep Besix, baggeraar Jan de Nul en Willemen Bouw: Geert Versweyveld en Gaëtan Lamaille, leden van het directiecomité, en François-David Jonard, projectdirecteur bij de tijdelijke vennootschap Toots. Ze gaven een omstandig overzicht over de technische aspecten van de doorgang onder het Zuidpaleis.

Enkel realiseren

De drie benadrukten dat het om een 'build'-contract ging, waarbij het ontwerp van het project al vastlag. Het concern moest het enkel realiseren.

De keuzes die gemaakt werden, leken ons logisch, stelde Versweyveld als antwoord op vragen of ze voldoende informatie hadden. Maar, om een beter zicht te krijgen over de moeilijkheden in de ondergrond had men het Zuidpaleis veel vroeger moeten leegmaken.

Het project voorzag eerst dat er onder het Zuidpaleis een tunnel moest worden gebouwd aan de hand van 'Jet Grouting'. Dat is een techniek waarbij een mengsel van water en cement in de ondergrond wordt gespoten. Zo moeten er waterdichte betonwanden worden gevormd, die moesten reiken tot aan een stabiele kleilaag in de bodem.

Onverwacht

Maar het was pas mogelijk om bijkomend bodemonderzoek uit te voeren, nadat de kelders van het Zuidpaleis al waren leeggemaakt en de werkzaamheden al waren begonnen, zo stelden de ingenieurs. Uit die grondige bodemsonderingen bleek dat de kleilaag op sommige plaatsen veel dieper lag dan verwacht, waardoor het nodig was om betonnen palen tot 24 meter diep te storten.

Dat verhoogde dan weer het risico op afwijkingen bij de palen, waardoor de tunnelwand niet waterdicht is. Jet grouting vereist namelijk een vrij homogene ondergrond, wat uiteindelijk niet het geval bleek, zo werden er ook steenafzettingen ontdekt. Bovendien bleek ook de dakplaat van de metrotunnel voor onoverkomelijke technische problemen te zorgen.

De enige oplossing bleek uiteindelijk een afbraak en wederopbouw van de binnenzijde van het Zuidpaleis. "Je kan ook kiezen voor de Chinese methode: iedereen onteigenen, alles afbreken en terug opbouwen. Maar dat is niet altijd mogelijk", verklaarde Versweyveld met enige ironie.

Kelder ontoegankelijk

Waren de problemen met de ondergrond niet te voorzien? Volgens de ingenieurs niet. Zekerheid over de homogeniteit van de ondergrond is er pas bij de testboringen. Maar staalnames onder het Zuidpaleis waren niet evident, doordat de kelders gedeeltelijk ontoegankelijk waren.

Als de ondergrond te heterogeen is, zijn er ook geen garanties voor de kwaliteit van kolommen, aldus de ingenieurs. Ze wezen daarbij op de risico’s die die ontdekking aan het licht bracht. Zo zijn in Keulen in 2009 soortgelijke problemen opgedoken bij de aanleg van een metrotunnel. Waterinsijpeling in de tunnel veroorzaakte de instorting van het historische stadsarchief en de dood van twee bewoners van een gebouw dat mee in elkaar stortte.

Andere oplossing

Eind 2022 weigerde SM Toots het compromisvoorstel van de MIVB om het werk te hervatten met een "verbeterde jet grounting". De vervoersmaatschappij verwachtte namelijk een resultaatsverbintenis, een garantie waarmee het consortium door de bodemproblemen en tests niet kon instemmen.

Na drie maanden stilstand kwam er dan toch een akkoord: er werd besloten om het Zuidpaleis te ontmantelen, en de tunnel van bovenaf te bouwen. “We hebben veel meer vertrouwen in de oplossing die nu op tafel ligt”, voegde Lamaille eraan toe. In zijn getuigenis verklaarde Lamaille dat er volgens hem geen sprake was van ernstige fouten bij de MIVB. “We werken allemaal in een moeilijke context. De algemene technische context is moeilijk. De rekening tikt elke dag aan... Dat zorgt voor veel druk.”

De nieuwe Brusselse regering heeft vorige maand besloten dat de tunnel onder het Zuidpaleis moet worden afgewerkt en dat het gebouw daarvoor moet worden ontmanteld. De rest van het project Metro 3, namelijk de ombouw van de noord-zuidlijn tot volwaardige metro en de verlenging naar Schaarbeek en Evere, is door de hoge kostprijs in de koelkast beland.