Stoppen of doorgaan? Parlement onderzoekt vanaf vandaag wanbeheer van Metro 3

Een bijzondere commissie zal vanaf vandaag in het Brussels parlement klaarheid proberen te scheppen in alles wat er is misgelopen met 'de werf van de eeuw': metro 3.

Elke crisis zijn commissie. Het Brussels parlement boog zich in het recente verleden al over de afbrokkelende tunnels (2016), het Samusocial-schandaal (2017), de coronacrisis (2020) en de Uber Files (2022). En nu dus vanaf donderdag over metro 3, de nieuwe metrolijn die het station Albert (in Vorst) moet verbinden met Bordet (Evere), maar waarvan het grootste deel nog gebouwd moet worden.

1 Waarom deze bijzondere commissie?

De rechtstreekse aanleiding vormt een vernietigend rapport van het Rekenhof, enkele weken geleden gepubliceerd. Het Rekenhof startte in 2021 een onderzoek naar de buitenissige stijging van de kosten voor metro 3, en doorploegde meer dan tienduizend documenten.

De conclusie van het rapport is bikkelhard: het hele project kenmerkt zich door een onsamenhangend besluitvormingsproces, een slechte aansturing, een gebrek aan transparantie, fouten, haastwerk, slordig­heden, onwettige overheidsopdrachten, belangenvermenging, en een al te optimistische inschatting van de kostprijs. Metro 3 ging aanvankelijk minder dan een miljard euro kosten en in 2020 klaar zijn. Vandaag is er geen einddatum, en zal het tracé minstens 4,7 miljard kosten.

Uit een eerdere hoorzitting in het parlement met de raadsheer van het Rekenhof, Olivier Hubert, bleek verder nog dat het Rekenhof de grootste moeite had om alle relevante documenten te verkrijgen. Het was de bedoeling om het rapport in 2024 te finaliseren, maar dat lukte niet. Meer bepaald bij de MIVB liep het mis, wat meteen het vermoeden doet rijzen van een gebrek aan volledige transparantie. De MIVB heeft dat overigens in alle toonaarden ontkend.

Hoe dan ook: de verontwaardiging in het Brussels parlement was zo groot dat er prompt werd beslist om een bijzondere commissie op te richten. Die wordt kamerbreed gedragen. De commissie telt vijftien leden: vier voor de MR, drie voor de PS en drie voor de PTB. Les Engagés, Ecolo, Groen, Team Fouad Ahidar en N-VA sturen telkens één vertegenwoordiger. Anne-Charlotte d'Ursel (MR) wordt voorzitter.

2 Wat zal de commissie precies onderzoeken?

De scope van de oefening ligt vast. De parlementsleden willen volledige transparantie over de overheidsopdrachten, de meerjarenplannen, de geotechnische studies, de strategische beslissingen en de dadingen. Ook willen ze een becijferd overzicht van de al gemaakte kosten.

Er zullen hoorzittingen komen met de MIVB, Beliris en Brussel Mobiliteit, en met de verschillende aannemersbedrijven en studiebureaus die bij de bouw van metro 3 betrokken zijn, zoals de consortia Toots, SM Bureau Métro Nord en het ingenieurs­bureau Sweco.

Ook alle ministers van Mobiliteit en van Beliris die een rol hebben gespeeld in de totstandkoming van metro 3 krijgen een uitnodiging. En daar zitten heel wat Nederlandstalige ministers bij: Brigitte Grouwels (CD&V), Pascal Smet (Vooruit) en Elke Van den Brandt (Groen). Ook voormalig federaal minister Laurette Onkelinx (PS), die als voorzitter van Beliris in 2012 nog het tracé voorstelde van 'de metro naar Schaarbeek', wordt verwacht.

3 Kan de bijzondere commissie politieke implicaties hebben?

Die zijn er in zekere zin nu al. Het parlement zal zich wekenlang buigen over het onderwerp.

Heel wat debatten riskeren erg technisch te worden, maar het is en blijft een parlementaire commissie, waar de politiek sowieso nooit ver weg zal zijn. Zo zullen partijen het zeker niet laten om bepaalde politici te tackelen of tenminste op de rooster te leggen.

Zo bleek dat een studiebureau plots maar vier maanden de tijd kreeg, in plaats van acht, om de openbare aanbesteding voor te bereiden voor het metrostation Toots Thielemans, zodat het project vóór de verkiezingen van mei 2019 gegund zou kunnen worden. Door die krappe deadline zijn mogelijk fouten in het dossier geslopen. Zat er politieke druk achter die beslissing? Dat wordt een cruciale vraag.

In de achtergrond zal het debat spelen tussen de voor- en de tegenstanders van metro 3. Zeker Ecolo is een notoir tegenstander, en ook CD&V, die geen lid is van de commissie, maar er wel spreekrecht in heeft, is erg kritisch, en vooral dan over de financiële haalbaarheid.

Voor MR, Open VLD en PS, zo bleek al bij de oprichting van de bijzondere commissie, moeten er vooral lessen worden getrokken. Voor de Franstalige socialisten bijvoorbeeld mag de commissie niet als uitkomst hebben dat het hele metro 3-project op de schop gaat.

4 Kan het rapport van het Rekenhof ook juridische implicaties hebben?

Het antwoord hierop is duidelijk ja. De bijzondere commissie kan tijdens haar onderzoek vaststellen dat er strafrechtelijke fouten zijn gebeurd, en kan dan zelfs vervellen tot een onderzoekscommissie, die getuigen kan verplichten om gehoord te worden. Die kan dan ook zelf onderzoeks­daden verrichten. PTB en Team Fouad Ahidar drongen er overigens op aan om meteen een onderzoekscommissie op te richten, maar dat voorstel haalde het niet.

Het rapport van het Rekenhof deed ondertussen alle alarmbellen afgaan bij het parket. Procureur des Konings Julien Moinil vroeg daarom aan de federale Centrale Dienst voor de Bestrijding van Corruptie om na te gaan of er in de toewijzing van de contracten geen inbreuken zijn gebeurd op het strafrecht.

Het Rekenhof had daar zelf geen aanwijzingen voor, zei raadsheer Olivier Hubert in het parlement. In het rapport zelf zijn die niet te vinden: er is veel rook, maar geen vuur. Dat wil echter niet zeggen dat alles volgens het boekje verliep. Bij de aanbestedingen zijn wel degelijk onregelmatigheden vastgesteld.

Het gaat dan over aanpassing van contracten, zonder nieuwe aanbesteding. Of contracten zonder aanbesteding. Er is ook een zaak van belangenvermenging, waarbij een bedrijf de haalbaarheid moest bestuderen van het project, en daarna de vervolgstudies mocht doen.

MIVB en Beliris hebben al heel wat contracten afgesloten: voor studies, de bouw van stations (zoals Toots Thielemans en Albert), de aanleg van tunnels onder het Zuidpaleis, de aanpassing van de premetro en de voorbereidingen aan het Noordstation voor de boring van een nieuwe tunnel.

Daarnaast werd een oproep gelanceerd voor de bouw van de metrolijn naar Bordet, samen met de stations. Slechts twee bedrijven schreven zich daarvoor in, en uiteindelijk bleek maar één offerte ontvankelijk. De kostprijs lag ook vele malen hoger dan geraamd. Het parket kan nu onderzoeken of er in die aanbestedingen geen sprake is van fraude, corruptie of prijsafspraken.

5 Betekent dit de doodsteek voor metro 3?

Dat is niet gezegd. De debatten zijn een goede gelegenheid om het hele metro 3-project – meer dan tien jaar nadat het startschot werd gegeven – te evalueren. De tijden zijn veranderd, met een Brussels Gewest dat politiek een zwarte periode doormaakt en tegen een enorme schuldenberg opkijkt.

Het Rekenhof beveelt aan om een nieuwe haalbaarheidsstudie te doen naar het project: wat zijn de kosten, wat zijn de baten? Al is het aan de Brusselse politiek om dat te beslissen. Tegelijk zullen de parlementsleden een advies kunnen geven over de meer dringende vraag: stoppen of doorgaan? In beide gevallen zal metro 3 hoe dan ook handenvol geld hebben gekost.

Daarmee is de kous niet af. Metro 3 heeft ook zijn raison d'être. Het Brussels Gewest wil een modal shift bereiken, met minder auto's en meer openbaar vervoer en fietsers. De aanleg van de metro speelde in die ambitie een cruciale rol, zo stelt ook het Rekenhof. Als die wegvalt, moeten er alternatieven komen.