Fiscaal verzet: kan je de politiek pijn doen door je belastingen niet te betalen?

De Brusselse Emmanuelle Ghislain is de politieke stilstand in Brussel beu en kondigt aan dat ze haar onroerende voorheffing niet meer betaalt, zolang er geen nieuwe regering is. Ze wordt zo de eerste belastingstaker van Brussel. Maar is dat wel een effectieve manier van protesteren, en wat riskeert ze hiermee?

Na staken, betogen en flashmobs maakt Brussel kennis met een nieuwe vorm van politieke actie: fiscaal protest.

De Brusselse onderneemster Emmanuelle Ghislain kondigt namelijk aan dat ze de onroerende voorheffing dit jaar niet betaalt. Ze doet dat uit protest tegen de politieke impasse, waardoor het Brussels Gewest al meer dan 550 dagen zonder nieuwe regering zit. Ze kiest specifiek voor de onroerende voorheffing, omdat de opbrengsten daarvan naar de gewestelijke schatkist gaan. “De voorheffing financiert gewestelijk beleid. Ze veronderstelt een functionerend Gewest, met bestuurders die regeren. Niets van dat alles bestaat momenteel”, zo klaagt ze aan in een opiniestuk bij BRUZZ.

Haar actie komt volgens Ghislain niet voort uit aversie tegen belastingen an sich, zo maakt ze duidelijk. “Ik zou graag mijn belastingen betalen”, schrijft ze. “Maar er is geen regering, geen gesprekspartner, geen koers.”

Wat is een belastingstaking?

Het concept is vrij eenvoudig. Uit protest tegen een bepaalde maatregel of politieke ontwikkeling, beslist een burger om, geheel of deels, geen belasting te betalen. Meestal gebeurt dat uit protest tegen de belasting zelf, maar er zijn voorbeelden bekend waarbij het als algemeen politiek verzetsmiddel is gebruikt.

Belastingstaken is een vorm van burgerlijke ongehoorzaamheid en vreedzaam politiek protest.

Zijn er al gelijkaardige acties geweest?

In België is deze vorm van protest recent niet meer toegepast, maar er zijn voorbeelden uit het verleden en uit het buitenland.

Zo argumenteerde een Nederlandse klimaatactivist dat hij een korting van vijf procent zou toepassen op de inkomensbelasting, zolang de Nederlandse staat nog subsidies aan fossiele brandstoffen bleef toekennen. Dat kaderde in de actie ‘Belastingstaking voor het klimaat’ van verschillende Nederlandse klimaatgroepen. Maar in december 2024 gaf de rechtbank in Haarlem de activist ongelijk.

Daarnaast zijn er belastingstakingen geweest om politieke rechten af te dwingen. In het Verenigd Koninkrijk hebben bijvoorbeeld femisten in 1909 de Women's Tax Resistance League opgericht. Onder het motto ‘No Vote, No Tax’ besloten de suffragettes om geen inkomensbelasting meer te betalen, zolang vrouwen in het Verenigd Koninkrijk geen stemrecht kregen.

Uiteindelijk wonnen de eerste vrouwen in het Verenigd Koninkrijk (gedeeltelijk) stemrecht in 1918, in 1928 werd het uitgebreid naar alle Britse vrouwen ouder dan 21.

Verder is er nog een voorbeeld uit het Midden-Oosten. In het Palestijnse stadje Beit Sahour op de bezette Westelijke Jordaanoever, besloten inwoners in 1989 om hun belastingen aan de Israëlische bezettingsautoriteiten niet meer te betalen. De Israëlische overheid reageerde door de bezittingen van de desbetreffende inwoners in beslag te nemen, actievoerders administratief aan te houden en het stadje 42 dagen lang van de wereld af te snijden.

Het belastingprotest maakte deel uit van de Eerste Intifada, de Palestijnse opstand eind jaren ‘80 tegen de Israëlische bezetting van Gaza en de Westelijke Jordaanoever. Die leidde in 1993 mee tot de eerste Oslo-akkoorden en de oprichting van een eerste vorm van Palestijns zelfbestuur.

Hoe belangrijk is de onroerende voorheffing?

Ghislain koos specifiek de onroerende voorheffing, omdat die rechtstreeks bijdraagt aan de Brusselse gewestbegroting. Die voorheffing is een belasting op onroerende goederen (woningen, appartementen, gronden...) die Belgen jaarlijks moeten betalen en die wordt berekend op basis van het kadastraal inkomen.

Brussels minister van Begroting Dirk De Smedt (Open VLD) raamt dat de onroerende voorheffing voor dit jaar zo'n 324 miljoen euro zal opleveren, zo meldt zijn kabinet aan BRUZZ. In 2024 was die belasting goed voor 4,8 procent van de gewestbegroting.

Een belangrijke kanttekening daarbij is dat in Brussel maar een klein deel van het bedrag dat eigenaars van onroerende goederen betalen effectief naar de gewestelijke schatkist gaat. Gemeenten mogen ook opcentiemen heffen bovenop die belasting. En die gemeentelijke opcentiemen maken het leeuwendeel uit van wat de belastingbetaler betaalt en wat de taks opbrengt. Volgens het kabinet-De Smedt levert die heffing in totaal een slordige 800 miljoen op voor de Brusselse gemeenten.

De onroerende voorheffing is dan ook verantwoordelijk voor 18 procent van de gemeente-inkomsten in Brussel, en voor hen dus veel belangrijker dan voor het Gewest. "Ik betwijfel of haar actie daadwerkelijk effect zal hebben op de overheidsfinanciën. Deze belasting wordt voornamelijk door de gemeenten geïnd, en zal de begroting van het Gewest amper voelen", waarschuwt Maxime Fontaine, expert overheidsfinanciën aan de ULB. Hij stelt dat het niet betalen van de verkeersbelasting, ook een regionale taks, een grotere impact kan hebben.

Wat riskeert een belastingstaker?

Toch neemt Ghislain een risico. Wie zijn of haar belasting niet op tijd betaalt, wordt daarvoor beboet met zogenaamde nalatigheidskosten. “Die bedragen doorgaans 4 procent”, weet fiscaal expert Michel Maus.

Verder zal ze zich mogen verwachten aan herinneringsbrieven, en kan het Gewest een deurwaarder op haar afsturen. “Die kan beslag leggen op haar loon of bezittingen om het verschuldigde bedrag en de nalatigheidskosten te dekken”, zegt Maus. "Brussel Fiscaliteit heeft een heel arsenaal aan middelen om haar te doen betalen."

Naar de gevangenis zal Ghislain allicht niet moeten, dat is voorbehouden voor erg zware gevallen van fiscale fraude, en dan nog uiterst zeldzaam, zo zocht Maus in 2019 uit voor Knack.

Kan dit werken?

De directe impact van de actie lijkt niet heel groot. De belasting die de onderneemster weigert te betalen, levert een eerder bescheiden bijdrage aan de gewestbegroting, ze treft er vooral de financiën van haar thuisgemeente mee.

"Als zij alleen blijft, zal de overheid haar uiteindelijk de arm omwringen om de belasting te betalen. Dan blijft het puur symbolisch. Maar als duizenden mensen weigeren hun belasting te betalen, dan krijgt het Brussels Gewest het plots lastig", zo denkt Maus. Voor hem staat of valt de actie met de weerklank die ze kan vinden. "Maar ik denk dat op dit moment elke euro telt in Brussel, dus misschien brengt het toch wat teweeg”, zo besluit de fiscaal expert.

De aankondiging van Ghislain lijkt bovendien een teken aan de wand, steeds meer Brusselaars zijn de politieke stilstand moe en zoeken naar manieren om dat te uiten. Ghislain sluit zich bijvoorbeeld aan bij het nieuwe burgercollectief 541 WeAreBrussels, zo laat ze weten. Dat wil "de Brusselse politiek wakkerschudden" en "geloofwaardige alternatieven voorstellen vanuit de samenleving zelf, zodat regeringsonderhandelingen vooruitgaan." Burgerorganisatie Respect Brussels organiseert nu ook elke week een demonstratie voor het Brussels parlement.

Ghislain heeft haar daad van burgerlijke ongehoorzaamheid ook aangekondigd in een post op het sociale netwerk LinkedIn. Daar krijgt ze veel bijval. Van “goed idee”, over “ik heb hier ook al aan gedacht”, tot “het is pas wanneer je aan de portefeuille raakt, dat het pijn doet”. Een LinkedIn-gebruiker stelt voor om een inzamelactie op te starten om eventuele nalatigheidskosten voor Ghislain te dekken. "Collectieve actie kan hier een echte hefboom zijn", klinkt het.