Minister De Smedt over begrotingstekort: ‘Hoe eet je een olifant? Stukje per stukje’

Toen Dirk De Smedt (Open VLD) een maand geleden aantrad als Brussels minister van Financiën en Begroting, stond hij voor een serieuze brand die geblust moest worden. De voorbije weken laaide het vuur nog verder op nadat Belfius opstapte als huisbankier, het kaskrediet van ING op losse schroeven kwam te staan en een shutdown gevaarlijk dichtbij komt. "De situatie is dramatisch, maar het is een mooie uitdaging."

“Le chien fou est arrivé”, postte Dirk De Smedt bij zijn aantreden op sociale media. Het zegt iets over de gusto waarmee de liberale dossiervreter en opvolger van Sven Gatz zich op zijn taak stort als minister van Begroting en Financiën.

Die is nochtans niet min. De Brusselse begroting sleept een schrikwekkende schuld van 15 miljard euro mee en stevent dit jaar alweer af op een tekort van 1,5 miljard euro. Een onhoudbare situatie die de Nationale Bank al vergeleek met de puinhopen in Griekenland aan de vooravond van de eurocrisis.

Het kantoor van De Smedt bevindt zich op de veertiende verdieping van de Botanic Tower. Hoog boven de stad. De ruimte is – als om zijn bezuinigingsopdracht te onderstrepen – spartaans ingericht. Alleen een metalen kooi in de hoek doorbreekt de soberheid. “Die is van Jack, mijn cocker”, vertelt de liberale minister, strak in een marineblauw pak. “Ik had hem net als puppy gekocht toen ik onverwacht minister werd. Waar moest ik het beest anders laten?”

Het ministerschap lijkt u tot nu toe best te bevallen?

Dirk De Smedt: De situatie is natuurlijk dramatisch, maar ik vind het inderdaad wel een mooie uitdaging. Ik ben heel mijn leven met financiën en openbaar bestuur bezig geweest, zelfs in mijn studententijd was ik actief in de raad van bestuur en het begrotingscomité op de VUB.

Daarna werkte ik altijd op financiële kabinetten, zowel Brussels als federaal. Omdat mijn gezin (De Smedt heeft twee kinderen, red.) aangaf dat ik niet heel mijn leven 7 op 7 kan werken, maakte ik de switch naar de overheidsdienst Brussel Fiscaliteit.

En vandaag koos u weer voor dagen van 7 op 7?

De Smedt: Ja, als minister nu. Maar het klopt wel dat het een beetje voelt als thuiskomen. Al sta ik als politicus wel meer in de spotlights en dat is niet mijn fort: interviews met de pers zijn absoluut geen hobby voor mij. Ik babbel graag, maar ik heb het moeilijk met hoe mijn woorden in de media soms een eigen leven gaan leiden.

U omhelsde de omschrijving ‘chien fou’ door een collega als geuzennaam. Vat die uw karakter samen?

Ja, ik ben iemand die altijd aanwezig is en het hart op de tong heeft. Ik kan een compromis sluiten, maar ik zal dan eerst mijn standpunt duidelijk maken en dat is bij momenten scherp.

Ik heb het vooral moeilijk met mensen die hun argumenten niet onderbouwen, maar dat is iets wat je moet leren aanvaarden in de politiek. Toch denk ik dat met mijn komst het politieke speelveld een beetje is opgeschoven naar een meer rationele benadering met minder politique politicienne.

Ik heb er mijn taak van gemaakt om de hoeder van goed bestuur te zijn en dat is nodig. De reden dat nu de geldkraan dicht moet, heeft te maken met een heel objectieve analyse: het Gewest zit vandaag met een groot financieel probleem.

Was uw voorganger Sven Gatz dan te soft als minister van Begroting?

Het is niet mijn plaats om mijn voorganger te appreciëren of te bekritiseren. Wat ik zeg, is dat de situatie op korte termijn ongelofelijk is verslechterd. Ik ben er niet om de politieke standpunt van Open VLD te komen verdedigen. Ik ben er om te vermijden dat we met zijn allen tegen de muur crashen.

Voor alle duidelijkheid: de rode lichten waren ook al voor mijn komst volop aan het flikkeren. Daarom werd onder mijn voorganger 300 miljoen euro aan provisies aan de kant gezet die niet mochten worden aangesproken tenzij elders werd bespaard.

Men probeerde zo tijd te winnen om deze bijzonder moeilijke oefening te kunnen doen. Vandaag ga ik met een luizenkammetje door alle 12.000 begrotingslijnen (inkomsten of kostenposten, red.) in het Gewest.

Daarbij is de doelstelling om het tekort dit jaar terug te dringen van 1,5 tot 1,2 miljard. Niet omdat we dat leuk vinden, maar omdat dat is wat de financiële markten verwachten. Dat is zonder regering en begrotingstraject de enige manier om de geloofwaardigheid van Brussel te herwinnen.

Belfius trok al zijn kaskrediet (een buffer bij onverwachte liquiditeitsproblemen) van 500 miljoen in en ING zal wellicht volgen. Denkt u hen zo van gedachten te kunnen doen veranderen?

Dat zal zo makkelijk niet lukken. Vertrouwen verdwijnt snel, maar om het terug op te bouwen, is tijd nodig.

Toch is het een belangrijke stap in de goede richting. Een tweede goede stap is om 2026 te beginnen met strikte drie twaalfden. Dat is een sterk signaal dat we zelfs in lopende zaken moeilijke keuzes kunnen maken en ook in het parlement daar draagvlak voor vinden.

Wat met het idee van een noodbegroting, een minimale en tijdelijke begroting die meer speelruimte geeft dan voorlopige twaalfden?

Ik ben daar voorstander van, want het is zeker een betere optie dan te blijven werken met voorlopige twaalfden. Maar deze piste is al geprobeerd deze zomer en kwam toen niet van de grond.

Voor zo’n noodbegroting moeten ook mijn collega’s in de regering instemmen en dan is de vraag wie ook politiek de verantwoordelijkheid wil dragen. In zo'n begroting zullen immers moeilijke keuzes staan. Bepaalde partijen in de regering hebben vandaag echter niet de ambitie om ook in de toekomstige regering te zitten: de motivatie ligt dus laag.

U waarschuwde al voor een ‘shutdown’ in april of mei, maar wat betekent dat eigenlijk?

Eerst en vooral: ik heb het woord 'shutdown' niet uitgevonden. Dat is het gevolg van een vraag die mij is gesteld in het parlement en de term is dan een eigen leven gaan leiden. Persoonlijk zou ik het hebben over een ‘liquiditeitscrisis’, maar dat bekt natuurlijk minder goed in de krant of in een parlementaire vraag.

Nu goed: het gaat om een scenario waarbij Brussel op een gegeven moment niet over genoeg liquiditeiten beschikt om de uitgaven te dekken. Vergelijk het met afrekenen in de supermarkt, maar plots onvoldoende cash hebben. Dan moet je misschien je melk of appelsienen terugleggen.

Wat zijn in dit geval dan melk of de appelsienen?

In het betalen van de 500 miljoen interesten op leningen heb je geen flexibiliteit net als op de 2 miljard aan uitbetaling van lonen en het miljard voor financiering van de openbare diensten. Dan blijft er nog zo’n 3 miljard van de inkomsten over.

Op het prioriteitenlijstje komen daarna de gemeentes en gemeenschapscommissies: dat zijn niet de kerntaken van het Gewest. Vervolgens zijn er de investeringen en lopende contracten waar je misschien wat kan schuiven en de subsidies die op zo’n moment natuurlijk geen voorrang krijgen.

Wat is uw plan om zo’n scenario te vermijden?

Eerst en vooral moeten we die knik naar beneden maken en aantonen dat de financieringsbehoefte van het Gewest structureel daalt. Daarnaast gaan we onze financiële instrumenten moeten diversifiëren.

Voor ons kortlopend schuldpapier zitten we aan onze limiet van 1 miljard, maar ik probeer daar ruimte vrij te maken. Dan zijn er de langetermijnschulden, maar ook daar is nog maar een marge van 600 miljoen. Ik ben nu actief op zoek naar andere opties en daar zitten al wat initiatieven in de pipeline.

Er werd u al verweten zelf het vuur aan de lont te steken door zo openlijk te communiceren over een shutdown-scenario en het verliezen van de kaskredieten.

Dat zijn verwijten die getuigen van een naïviteit die ik moeilijk kan vatten. We spreken over banken die vandaag een kleine zestien miljard aan financiering aan het Gewest geven.

Gelooft iemand dat daar niet permanent analisten op zitten die elke mogelijke beweging in de financiële situatie van het Gewest monitoren? Die mensen verras ik nooit met een aankondiging, hoor.

Belfius - voor 100 procent in handen van de federale overheid - trok zich vorige week na 30 jaar terug als Brusselse huisbankier. Critici beweren dat achter die beslissing een politieke motivatie schuilt.

Nogmaals: gelooft iemand dat? Ik mag er toch wel van uitgaan dat die bank de gebruikelijke procedures volgde om een financieel onderbouwde beslissing te maken. Het is simpel: als dit waar zou zijn, dan verliest Belfius zijn banklicentie. Ik denk dat daar genoeg mensen rond de tafel zitten die toch twee keer nadenken voor ze zoiets riskeren.

Tot slot: helpt het dat Brussel, als puntje bij paaltje komt, kan terugvallen op federale hulp?

Ik denk inderdaad dat sommigen dat zouden willen, maar daar is geen institutioneel kader en geen juridische basis voor. Politiek vormt dat onontgonnen terrein.

Het idee dat dit de oplossing is, klopt dus niet. De oplossing is dat iedereen zijn verantwoordelijkheid neemt. Mijn dochter vroeg me vroeger hoe je een olifant kon opeten en dan antwoordde ik altijd: stukje per stukje. Wel nu: dit probleem is gigantisch, maar er zijn wel oplossingen voor. Laat ons binnen de regering de nodige stappen nemen om - stukje per stukje - te vermijden dat we tegen die financiële muur knallen.