Steeds meer gemeenten verkopen vastgoed om begroting te redden

Al zeker vijf Brusselse gemeenten willen een deel van hun patrimonium verkopen om hun begroting in evenwicht te krijgen. Dat moet helpen om lopende renovatieprojecten te financieren, van scholen tot sportcentra, zeggen ze. “Een eenmalige verkoop levert echter geen structurele inkomsten op”, waarschuwt expert overheidsfinanciën Herman Matthijs (VUB).

“Wij zijn niet de enigen die vastgoed verkopen.” Toen vorige week bekend raakte dat Sint-Joost-ten-Node, de kleinste en armste gemeente van Brussel, minstens vier panden van de hand doet om de put in zijn begroting te vullen, reageerde burgemeester Emir Kir (Onafhankelijk) nogal afgelijnd. Ja, er moest geld worden gevonden voor de vaste uitgaven, renovatiewerken en zelfs personeelskosten, zei Kir, “maar Schaarbeek, Elsene en Anderlecht doen dat ook”.

Hij heeft daarmee niet helemaal ongelijk. Buurgemeente Schaarbeek zette begin vorige maand al een art-decokantoorgebouw in de Paleizenstraat te koop voor vijf miljoen euro. “De onderhoudskosten liepen er op tot 200.000 euro per jaar, terwijl wij geen enkel project voor ogen hadden met het gebouw”, zegt burgemeester Martin de Brabant (MR). “Wij hebben in 2025 ook twee lege woningen in de Quinauxstraat verkocht (voor samen 490.000 euro, red.) en zullen dit jaar nog twee huizen in de Godefroid Guffensstraat verkopen.” Voor die laatste rekent De Brabant samen op meer dan een miljoen euro aan inkomsten.

Ook in Anderlecht zijn onlangs vijf gemeentelijke gronden geveild via vastgoedsite Biddit. Het ging om braakliggende terreinen in de Broekstraat, Adolphe Willemynsstraat, Aristide Briandlaan, Jean Sibeliuslaan en Pierre Schlosserstraat. Opgeteld lag de startprijs van die vijf afzonderlijke gronden net boven één miljoen euro. In september was al een gelijkaardige bundel gronden en huizen openbaar verkocht.

“Wij hebben anders te weinig geld om ons driejarenplan voor scholen en crèches af te ronden”, zegt Anderlechts schepen Fatiha El Ikdimi (Les Engagés), bevoegd voor gemeentegebouwen. Dat plan voorziet in de renovatie van bestaande schoolgebouwen en crèches, maar ook in de bouw van een nieuwe basisschool P18 ofwel ‘Les Étangs’.

‘Efficiëntieoefening’

Vastgoed verkopen om basisdienstverlening of lopende investeringen te betalen: het gebeurt niet alleen in de armere gemeenten van Brussel, waar de personenbelasting doorgaans lager is. Eenzelfde geluid kwam er eind vorig jaar al uit Sint-Lambrechts-Woluwe, waar burgemeester Olivier Maingain (Défi) de renovatie van sportcomplex Poseidon, scholen en zelfs wegonderhoud wil financieren via de verkoop van tien miljoen euro aan gemeentelijk vastgoed. “We zijn nu een lijst aan het opstellen met behulp van officiële schattingen”, zegt Maingain, die over een maand of twee helderheid verwacht.

In Elsene bestelde de gemeente ten slotte een audit om alle onroerende middelen op te lijsten, hun beheerskosten te analyseren en een eventuele afstoting te overwegen. Die audit is nog aan de gang. “We hebben op dit moment nog geen enkel gebouw verkocht”, benadrukt schepen van Financiën Nathalie Gilson (MR), die spreekt over een “efficiëntieoefening”. “Integendeel, we hebben afgelopen herfst pas een nieuw rusthuis voor het OCMW aangekocht.” Het vrijgekomen, oude OCMW-rusthuis in de Victor Greysonstraat gaat daardoor alvast wél onder de hamer. Een richtprijs wil Gilson door de lopende onderhandelingen nu niet kwijt.

Het is dan ook moeilijk om zicht te krijgen op het totale patrimonium van de negentien Brusselse gemeenten, en al zeker op hun reële marktwaarde bij eventuele verkoop. Dat zegt VUB-professor Herman Matthijs, gespecialiseerd in overheidsfinanciën. “Puur boekhoudkundig is de verkoop van eigendom geen goede zaak, want de actieve zijde van je begroting krimpt”, zegt Matthijs. (Lees verder onder de foto)

“Alleen weten we niet hoeveel het onderhoud van elk van deze gebouwen kostte. Het kan interessant zijn om oude of leegstaande gebouwen te verkopen als het beheer ervan niet meer opweegt tegen de mogelijke inkomsten. Bij de verkoop van braakliggende terreinen win je zo zelfs twee keer: zodra die verkocht zijn als bouwgrond, kan de gemeente er (opcentiemen op de) onroerende voorheffing op heffen.”

Fusies

Zo’n grondverkoop is trouwens courant bij OCMW’s in het hele land die historisch meer gronden bezitten dan gemeenten, zegt Matthijs. Afgelopen week werd zo nog een oud speelpleinveld van het OCMW Brussel verkocht aan randgemeente Beersel, waar dat terrein ligt. “OCMW’s hebben een aparte boekhouding, maar hun gemeenten moeten wel bijpassen wanneer er een tekort is”, aldus Matthijs.

Nog vorige maand besliste de gemeente Ganshoren haar zogeheten natuurspeeltuin ‘TOP’ op een vrij terrein in de Van Overbekelaan te verkopen. Volgens burgemeester Jean-Paul Van Laethem (Les Engagés) was die beslissing niet gedreven door geldnood, maar woningnood. “Al zullen nieuwe inwoners natuurlijk een positieve invloed hebben op onze financiën”, zegt hij. De startprijs is nog niet bekend.

Maar, benadrukt Matthijs, zo’n verkoop levert slechts eenmalige winst op. “Zodra het goed verkocht is, ben je het kwijt”, zegt hij. “Het is geen structurele oplossing om de inkomsten te verhogen. Als je gebouwen moet verkopen om de renovatie van een bestaande gemeenteschool te financieren, die je wel wil openhouden, geef je toe dat de courante ontvangsten niet volstaan.”

Herman Matthijs benadrukt dat diezelfde problemen Vlaamse en Waalse gemeenten treffen, ook grotere als Antwerpen of Gent. “De financiering van onze gemeenten is gewestelijke materie, maar het systeem is nog altijd gebaseerd op wetgeving uit de jaren vijftig”, zegt Matthijs. Lokale inkomsten komen daardoor grotendeels uit personenbelasting, grondbelasting en een gewestelijke dotatie.

“Maar, zowat alle Brusselse gemeenten hebben hun opcentiemen op de onroerende voorheffing vorig jaar al verhoogd”, zegt hij over de grondbelasting. Kantoortaksen of commerciële heffingen hangen af van het economische weefsel, terwijl de personenbelasting is gelinkt aan de werkzaamheidsgraad. “Een gemeente als Sint-Joost-ten-Node heeft simpelweg te weinig werkende inwoners om bij te dragen”, vindt Matthijs, die pleit voor een fusie van het kleine Sint-Joost met andere gemeenten.

De vraag is of iemand in Brussel staat te springen voor zo’n gevoelige fusie, zeker nu de financiën van Sint-Joost dieprood kleuren. De krant Le Soir toonde deze maandag duidelijk hoe het begrotingstekort er nu al oploopt tot 30 miljoen euro: drie keer zoveel als de voorlopige raming van de geplande vastgoedverkoop. Emir Kir wil onder meer een oude werkplaats in Evere verkopen voor een miljoen euro, maar ook een kantoorblok dat al tien jaar gekraakt is.

“Uiteraard speelt slecht bestuur een rol in lokale financiën”, vindt Herman Matthijs, “maar als zelfs een rijkere gemeente als Sint-Lambrechts-Woluwe eigendom moet verkopen, is er duidelijk een probleem. Brussel heeft gewoon een te kleine financiële basis om alle negentien gemeenten financieel overeind te houden.”

Minister van Plaatselijke Besturen Ahmed Laaouej (PS) kon deze maandag niet op tijd reageren op de nieuwe vastgoeddeals in Brusselse gemeenten. Het is wel geweten dat Laaouej geen voorstander is van gemeentelijke fusies.