Antisemitisme is wijdverspreid in Brussel: ‘Klimaat van jaren dertig lijkt terug’

Vier op de tien Brusselaars denkt dat joden de bankenwereld domineren en één op de vijf Brusselaars keurt antisemitische daden goed. Opvallend is dat het antisemitisme niet alleen vaker terug te vinden is bij moslims, maar ook bij mensen die op de PTB stemmen. Dat blijkt uit een nieuwe peiling van het Jonathas Insituut. “Het vooroorlogse antisemitisme is terug.”

Antisemitische vooroordelen zijn wijdverspreid in Brussel, blijkt uit nieuw onderzoek van het Jonathas Instituut, een centrum voor studies en acties tegen antisemitisme in België. Op vraag van dat instituut legde onderzoeksbureau Ipsos afgelopen zomer een hele reeks antisemitische vooroordelen voor aan 600 Brusselaars.

Met de stelling dat joden de bankenwereld domineren, ging veertig procent van de respondenten akkoord. Eén op de vier Brusselaars acht hen zelfs verantwoordelijk voor verschillende economische crisissen. Op de stelling dat “joden geen Belgen zijn zoals de anderen” gaf 22 procent van de respondenten een bevestigend antwoord, terwijl de stelling dat “joden een ras vormen dat niet kan assimileren in Europa” 21 procent van de respondenten overtuigde.

Het vooroordeel dat “joden een hechte of gesloten gemeenschap vormen” werd gedeeld door 70 procent van de respondenten, terwijl 39 procent denkt dat “de joden de Palestijnen behandelen zoals ze zelf zijn behandeld door de Duitsers.”

“Omschreven worden als nazi terwijl mijn moeder, die uit Antwerpen kwam waar 68 procent van de joden is gedood, als ondergedoken kind moest overleven, dat is hard”, reageert Joël Kotek, medeoprichter van het Jonathas Instituut. “We waren zelf geschrokken van de cijfers. We zien dat veel vooroorlogs antisemitisme weer bovenkomt. Het leek een lange tijd verstopt, maar het Israëlisch-Palestijns conflict lijkt het antisemitisme voor veel mensen te legitimeren.”

Antisemitische daden

Naast het klassieke antisemitisme keek het Insituut Jonathas ook naar het “agressieve antisemitisme.” Daarvoor vroeg Ipsos bijvoorbeeld of graffiti aanbrengen op een synagoge of een jood bedreigen tijdens een betoging beschouwd moet worden als een antisemitische daad.

In het algemeen vindt 22 procent van de respondenten dergelijke daden legitiem, aanvaardbaar of begrijpelijk. Bij mensen die op extreme politieke partijen stemmen, gaat het zelfs om 40 procent.

“Denk aan de aanslag op de synagoge in Luik vandaag”, zegt Kotek. “Het is de eerste keer dat we dat soort antisemitisme analyseren. Daaruit blijkt dat niet alleen het antisemitisme met woorden wordt genormaliseerd, maar ook het antisemitisme met daden. Een groot deel van de Brusselaars vindt dat antisemitische daden gerechtvaardigd zijn door het conflict in het Midden-Oosten.”

Politieke extremen en religie

Aan de hand van deze meest recente peiling legt het Jonathas Instituut enkele tendensen bloot, waaruit blijkt dat het antisemitisme in een aantal Brusselse bevolkingslagen vaker voorkomt dan gemiddeld. Dat is niet alleen het geval bij mensen die extreemrechts stemmen, maar ook bij sympathisanten die op het extreemlinkse PTB stemmen.

“Extreemrechts staat nog steeds erg vijandig tegenover joden, maar ook de PTB-stemmers zijn meer antisemitisch. Dat is ontstellend”, aldus Kotek. Van die laatste groep ging 33 procent akkoord met de stelling dat “joden een ras vormen dat niet kan assimileren in Europa” en minder dan de helft van die groep vindt dat graffiti aanbrengen op een joods gebouw beschouwd moet worden als een daad van antisemitisme.

Ook is het antisemitisme volgens de studie meer verspreid bij jongeren. In de groep van 18 tot 35 jaar ging bijna 40 procent akkoord met de stelling dat “Israëli’s zich gedragen als nazi’s”. Tot slot legt het onderzoek een verband tussen religieuze beleving en antisemitisme. Bij Brusselse moslims, en in mindere mate ook bij praktiserende katholieken, krijgen antisemitische stellingen meer steun.

Zo ging 56 procent van de moslims die op de vragen hebben geantwoord akkoord met de stelling dat “joden oververtegenwoordigd zijn in de media en in de politiek” (tegenover 31 procent voor alle respondenten). “Uiteraard zijn niet alle moslims antisemitisch. We moeten alle veralgemeningen tegengaan”, benadrukt Kotek. “Maar het komt in die bevolkingsgroep meer voor dan bij vrijzinnigen.”

In het onderzoek wordt ook een verband gelegd tussen religie en moreel conservatisme. Voor dat laatste werden stellingen voorgelegd over onder meer de gelijkheid van mannen en vrouwen. Van de moslimrespondenten antwoordde bijna de helft dat een vrouw moet gehoorzamen aan haar echtgenoot, terwijl minder dan een derde vindt dat adopties door koppels van hetzelfde geslacht moeten kunnen. “Ook bij PTB-stemmers zien we vaker steun voor homofobe en seksistische stellingen”, aldus Kotek. “Antisemitisme is niet iets dat geïsoleerd is.”

Antizionisme

Op basis van het eigen onderzoek heeft het Jonathas Instituut twee belangrijke aanbevelingen. Zo vraagt het op federaal niveau om de aanstelling van een coördinator voor de strijd tegen het antisemitisme, naast financiële steun voor organisaties die antisemitisme bestrijden. Daarnaast vraagt Kotek dat België de definitie aanneemt van antisemitisme zoals die door het International Holocaust Remembrance Alliance wordt omschreven.

Kotek: “Die maakt een duidelijk onderscheid tussen antisemitisme en antizionisme. Je kan een staat bekritiseren, een andere regering willen of beleid aan de kaak stellen zonder antisemitisch te zijn. Antizionisme hoeft niet antisemitisch te zijn. Maar dat is iets anders dan Israëli’s vergelijken met nazi’s of denken dat de mensheid gered is als de staat Israël vernietigd wordt. De idee dat joden verantwoordelijk zijn voor alle wereldproblemen is antisemitisch.”

Joodse organisaties waarschuwen al jaren voor het toenemende antisemitisme in Brussel. Of Kotek zich geen zorgen maakt? “Veel joodse Brusselaars denken eraan om België te verlaten en er zijn al mensen vertrokken. Ik ga België niet verlaten, maar die tendens is er toch. Ik maak me daar zorgen over. Het is niet alsof we in nazi-Duitsland beland zijn, maar wel in de periode die voorafging aan de Shoah. We zitten opnieuw in het klimaat van de jaren dertig, waarbij antisemitische uitspraken geen misdaden meer zijn, maar volkomen aanvaardbare meningen.”