Boekenruil­kastjes kampen met vandalisme en afval: 'Charme gaat verloren'

Het lijkt erop dat meer en meer houders van ruilkasten in Brussel ermee ophouden, omdat het te veel werk is om ze te herstellen. Er is veel vandalisme of er wordt afval achtergelaten, waardoor de insteek van het concept verloren gaat.

Wie eenmaal een boekenruilkast of givebox heeft opgemerkt, ziet ze ineens overal: op een plein, tegen een gevel, in een voortuin. Soms zitten ze vol romans en kinderboeken, soms liggen er borden, speelgoed of kledij in. Boekenruilkasten en giveboxen zijn eenvoudige initiatieven, maar ze vertellen veel over hoe Brussel werkt: warm, creatief en solidair … maar soms ook rommelig.

Een givebox is een weggeefkast waar iedereen spullen mag achterlaten en meenemen. Boekenruilkasten werken volgens hetzelfde principe, maar dan voor boeken. Het idee is simpel. Spullen krijgen een tweede leven en buren helpen elkaar, zonder administratie of geld. Net omdat het zo laagdrempelig is, hangt het succes volledig af van respect, zeggen de initiatiefnemers. Dat blijkt niet altijd vanzelfsprekend te zijn. Sommige kastjes worden beschadigd of verdwijnen, andere veranderen in een plek waar mensen afval dumpen.

In de Limbourglaan in Anderlecht stond lange tijd een ruilkastje in de voortuin van K (uitgesproken als “Kej”). Zes jaar lang konden buurtbewoners en passanten er spullen achterlaten en meenemen. Het werd een vaste waarde in de straat.
Enkele weken geleden kwam aan het project een einde. K en haar huisgenoten hingen een kartonnen bord aan het kastje met een duidelijke boodschap: de buurt stopt met het project. De reden? Te veel afval.

“In de jaren van uitwisseling en delen kwamen er vaak momenten dat deze plek een stortplaats werd en we geen energie meer hadden om ermee om te gaan. Onze voortuin leek soms wel een containerpark. Het is jammer dat we ermee moeten stoppen, maar de oorspronkelijke insteek was volledig verloren gegaan. Ondertussen ontvingen we brieven waarin omstaanders toonden dat ze het erg spijtig vinden, maar dat ze de beslissing ook begrijpen. Dat toont dan weer hoe het project mensen verbond, wat exact de reden was waarom onze buurt ermee begon. We hopen om het in de toekomst eventueel weer op te starten.”

Minibibliotheek

Boekenruilkasten zijn de bekendste vorm van deelkastjes. Je laat er een boek achter en neemt er gratis een ander mee. Volgens iedereenleest.be gaat het idee terug op Lutie Stearns, die tussen 1895 en 1914 met paard en kar door Wisconsin trok. Ze liet boeken achter in kleine dorpen, die ze later weer kwam ophalen. Zo kregen mensen die anders nauwelijks toegang hadden tot boeken toch leesmateriaal.

In 2009 gaf Todd Bol het concept een moderne vorm in Hudson, ook al in Wisconsin. Hij bouwde een kastje in de vorm van een schooltje, als eerbetoon aan zijn moeder, een gepassioneerde leerkracht en lezeres. Hij plaatste het in zijn voortuin en vulde het met boeken. De buurt was enthousiast.

Sociaal ondernemer Rick Brooks zag in de kastjes van Bol nog meer mogelijkheden: onder meer een middel om buren dichter bij elkaar te brengen en sociaal contact te stimuleren. De ruilboeken konden immers als uitgangspunt voor een gesprek dienen. Samen bedachten Bol en Brooks de naam Little Free Library en richtten ze in 2010 de gelijknamige organisatie op. Sindsdien verspreidde het concept zich wereldwijd.

Volgens de gegevens van Noreen Van de Sompele, die sinds 2016 een onlinekaart bijhoudt met alle geregistreerde boekenruilkasten in België, telt het Brussels gewest ongeveer 148 kastjes. Helemaal zeker is ze niet van dat aantal, omdat ze van de Brusselse kastjes niet vaak updates krijgt. “Het kan dat het aantal afneemt, al heb ik niet het gevoel dat de interesse vermindert. Sinds begin vorige zomer heb ik maar twee kastjes van de kaart moeten halen”, vertelt Van de Sompele.

De reden waarom kastjes verdwijnen is volgens Van de Sompele meestal dezelfde: vandalisme. Om bezoekers toch meer duidelijkheid te geven, vermeldt ze wanneer een kastje voor het laatst geverifieerd werd. Zo kunnen liefhebbers meteen zien of het nog actief is.
Hoe charmant het idee ook is, in de praktijk gaat het er soms anders aan toe. Van de Sompele ondervond dat zelf met haar eigen kastje in Tervuren. Ooit vond ze verbrande boeken in haar voortuin, vermoedelijk achtergelaten door jongeren.

Een ander probleem is afval. Meestal blijft het bij een blikje of een verloren handschoen, maar soms gaat het verder. Of mensen dumpen grote hoeveelheden oude boeken, waar niemand op zit te wachten.

“Ze bedoelen het goed”, zegt Van de Sompele, “maar ze gooien een hele zolder vol vergeelde encyclopedieën in zo'n kastje. Dat werkt averechts. Een kast die uitpuilt van boeken waar niemand interesse in heeft, nodigt niet uit om nog te ruilen.” Ook diefstal komt voor. “Mooie boeken verdwijnen soms, vermoedelijk om door te verkopen.”

In de Sint-Jacobswijk in het centrum staat er sinds 2021 een ruilkast. Pascale De Jonckheere, voorzitster van de Sint-Jacobs­wijk vzw, is een van de beheerders van het kastje en vertelt dat het een erg geslaagd concept is, ook omdat de hele buurt er mee zorg voor draagt.
Ook zij krijgen te maken met vandalisme: ruiten worden ingeslagen, kaften beschadigd, maar De Jonckheere zegt dat er altijd snel wordt ingegrepen. “Schade wordt hersteld, tags worden verwijderd – al blijven sommige mooie kunstwerken bewust staan – en er is iemand beschikbaar om de ruiten te vervangen.”

Elpees en cassettes

Het kastje is bovendien geëvolueerd. Waar in het begin alleen boeken toegelaten waren, mogen er vandaag ook langspeelplaten en cassettes blijven liggen. In de sinterklaas­periode duikt er zelfs speelgoed op.

Volgens De Jonckheere is de rotatie enorm. Boeken verdwijnen snel en soms raakt het kastje dubbel gevuld. Dat succes verklaart ze door de locatie. “Het staat op een drukke plek met cafés en een bankje. Er is altijd volk, overdag én 's avonds. Daardoor is er veel sociale controle. Mensen spreken elkaar aan wanneer iemand het kastje misbruikt. Als de box er rommelig bijligt, zijn er genoeg buurtbewoners die het even netjes zetten wanneer ze passeren. De buurt heeft zich het project echt toegeëigend.”

Het oudste Brusselse boekenruilkastje staat op het Rouppeplein. Al zeven jaar wordt het onderhouden door Monique Verstrepen. Zij zag het kastje door de jaren heen achteruitgaan. Zo moest ze al zeven keer de ruiten vervangen, op eigen kosten.

“Afval, rommel en zelfs drugs, ik vind het allemaal in het kastje”, zegt ze. Toch blijft Verstrepen volharden. Elke dag zet ze de kast op orde en vult ze ze aan. Ze verzamelt boeken als vrijwilliger en legt er dagelijks ongeveer 35 in het kastje. “Iedereen kent mij als de vrouw van de boekenkast”, vertelt ze. “Ik ken alle titels van buiten. De interesse is nog altijd groot. Soms is de kast leeg en moet ik bijvullen, soms is ze overvol en moet ik boeken weghalen.”

“Het is veel werk en vaak frustrerend om het kastje in erbarmelijke staat aan te treffen”, geeft Verstrepen toe. “Ik snap dat sommigen ermee stoppen, maar voor mij is het een passie.” Haar voornaamste reden om ermee door te gaan blijft de gemeenschap. “Zelfs dakloze mensen uit de buurt helpen soms mee. Als er te veel boeken zijn, brengen ze die naar mijn huis.” Voor Verstrepen is het duidelijk: “Dit kastje blijft staan zolang ik leef.”