Brusselse muzikanten na de aanslagen: 'Iemand moest de schoonheid van Brussel loven'

Hebben de aanslagen tot een sterkere Brusselse identiteit geleid die de jongste generaties verbindt? Vooral de demonisering van de stad en het afnemen van vrijheden tijdens de lockdowns veroorzaakten een tegenreactie, zo blijkt, waardoor muzikale verbroedering nog meer een vanzelfsprekendheid werd.

Je kunt er niet buiten: de voorbije tien jaar is Brussel steeds vaker zelf het onderwerp geworden in het culturele veld. In rap- maar ook in popteksten, van 'Bruxelles arrive' van Roméo Elvis tot Angèles 'Bruxelles je t'aime'. Maar ook straffe tv-series als Roomies en Putain toonden een plek waar het harde en het zachte van een samenleving samenkwamen en wezen op jeugdige veerkracht.

Ondanks tegenwerking werd er verbroederd, ook als defensiemechanisme. De terroristische aanslagen en de pandemie, inclusief lockdowns en politieke malaise, werden gecounterd met trots en bravoure. Stikstof klaagde de overlast aan, maar verbond van op het podium ook de wijken en de chosen family. Het trauma en de angst, voor terreur en virus, werden samen verwerkt.

Daarbij deed een initiatief als Niveau4 dienst als brandversneller. “Het project zelf was niet noodzakelijk gelinkt aan de aanslagen, de titel wel”, zegt Samy Wallens (35), die tien jaar geleden de collab tussen Brusselse, Vlaamse en Waalse artiesten op getouw zette voor Couleur Café en intussen het hele festival runt. “In 2016 werkte ik voor het eerst mee aan de programmatie. Het was me opgevallen dat de Brusselse scene steeds rijker werd, maar amper samenwerkte met die uit Antwerpen, Gent of Luik. Ik herinner me een soirée in de VK waarop Nederlandstalige rappers het podium deelden met Franstalige rappers. Zoiets wilde ik ook, maar dan structureler. Op de radio had men het intussen voortdurend over terreurniveau 4. Het kind kreeg zo een naam.”

'Bruxelles arrive' verbond

Dat 'Bruxelles arrive' van Roméo Elvis, die net als Stikstof en Coely in de maiden­editie van Niveau4 zat, verscheen op de dag van de liveshow legde het initiatief én de scene geen windeieren. De track, die aan de Franse collega's meldt dat de Brusselse rappers eraan komen, leidde mee tot de kentering. “Zelf was ik tot dan altijd aangetrokken door de Franse rapscene, maar die was steevast gericht op Parijs of Marseille. 'Bruxelles arrive' verbond ons als Brusselaars. Zoiets hadden we hier nog nooit gevoeld. We stonden nog niet op de hiphopkaart. Sindsdien horen we ook hier rappers trots over Brussel praten.”

Een klein jaar later vertelde Roméo Elvis, die lang dacht dat hij de enige hiphopper uit 1630 Linkebeek was, hoe hij aangeklampt werd door een fan. Die had hem om een foto gevraagd met de woorden: 'Ik kom ook van seize trente!' Het markeert de fierheid, die zich niet beperkte tot Brussel-­Stad. Wallens: “Voor het eerst kon het jonge Brusselse publiek zich laven aan nummers die over hen gingen. Dat vervulde hen met trots.”
Ook de Vlaams-Brusselse scene profiteerde van de artistieke verbroedering. Stikstof, dat Roméo Elvis op tournee nam door Vlaanderen, strooide gretig met lokale postcodes, ook op het podium van Couleur Café. “Dat heeft het gemeenschapsgevoel nog aangewakkerd”, knikt Wallens.

Maar het kwam niet uit het niets. “Er bestond al veel samenhorigheid”, zegt Umi Defoort,, die als UM! net een tweede soloalbum uitbracht. “De eerste Stikstof-­plaat had indruk nagelaten, en tegelijk maatschappelijke problemen aangekaart die ook voor de aanslagen al leefden, maar pas erna onder een microscoop zijn beland. Er waren verschillende plekken waar iedereen elkaar ontmoette. Op Sainte Cath kwam alles samen: Franstalig, Nederlandstalig, Roméo, Stikstof … Maar er was ook het vroegere Recyclart en het huis van raptrio Le77, waar het een komen en gaan was van talent. Ik ben met Zwangere Guy beginnen samen te werken ten tijde van zijn eerste mixtape, Zwangerschapsverlof Vol 3 uit 2017. We toerden toen samen met Le77. Met Peet en Félé Flingue, twee Franstalige rappers, ging het dan samen naar pakweg een café in Halle. De taalmix was toen al evident.”

“Niveau4 hoefde de aanwezige energie alleen maar uit de lucht plukken, waarna die verbroedering tussen artiesten met verschillende achtergronden nog vanzelfsprekender werd”, stelt Wallens.

“Je mag niet vergeten dat er altijd een Brusselse identiteit heeft bestaan”, zegt Defoort. “Veerkracht maakte daar deel van uit. Brusselaars zijn altijd plantrekkers geweest. Ook voor de aanslagen werden mensen al bang gemaakt van de hoofdstad door politieke partijen zoals het Vlaams Blok. In het begin van de 21e eeuw is men de stad beginnen te demoniseren door pijnpunten extra hard aan te kaarten en sterke punten te negeren. Dat heeft de drang om onszelf op de kaart te zetten en uit te roepen hoe cool het hier is alleen maar versterkt. Wij vonden het waard om Brussel te verdedigen, zijn schoonheid te loven, terwijl we ook zijn problemen benoemden. Het is een stad met enorm veel potentieel en hiphop was een manifestatie van die heropstanding. Met name de Nederlandstalige Brusselse identiteit is sterk gegroeid. De jongerentaal van nu is met al zijn leenwoorden nog veel meer dan tien jaar geleden een mix van culturen en een mooie weerspiegeling van wat Brussel altijd geweest is: een mengelmoes van alles, iedereen en overal.”

Driedaagse bubbel

Psychologisch speelde volgens Wallens ook de opeenvolging van lockdowns een rol. “Na de vele annuleringen kwamen artiesten in verzet. Sommigen begonnen zelf optredens te organiseren, terwijl er bij concertgangers angst heerste, heel surreëel allemaal. Toen het culturele leven na de pandemie hervatte, was de opwinding nog groter dan na het afnemen van het terreurniveau. Mijn generatie is ontegensprekelijk in een ander tijdperk opgegroeid dan de huidige 16- tot 23-jarigen. Hun vrijheidsgevoel is de afgelopen jaren echt afgenomen. Daarom proberen we op Couleur Café een bubbel van drie dagen te creëren waarin iedereen wel zijn zin kan doen.” Wallens pleit voor alertheid. “We mogen ons onze vrijheid niet zomaar laten afnemen. Als je angst alleen countert met verboden en regels, dreig je pas echt in een gevaarlijke samenleving terecht te komen.”

Dat beaamt ook Maxim Meyer-Horn (27), die eerst bij Five Oh onder anderen Angèle, Camille Yembe en Iliona begeleidde en nu met zijn eigen pr- en managementbureau Maxstage jonge artiesten als Blu Samu, Uwase en Gala Dragot bijstaat. Toen op 22 maart 2016 de bommen in Zaventem en Maalbeek ontploften, zat hij nog op de middelbare schoolbanken in Sint-Pieters-­Woluwe.

“De eerste berichten daarover liepen binnen toen we in de klas zaten. We hadden altijd over 9/11 en de impact daarvan horen vertellen, maar plots was de dreiging vlakbij. Zelf pendelde ik toen met de bus vanuit Overijse, maar velen kwamen met de metro naar school. De militairen aan de schoolpoort maakten het nog spannender. Door de lockdowns voelde elke stap plots onveilig, ook die naar de concertzaal. Voordien leidden we een zorgeloos bestaan, maar ineens waren onze vrijheden niet vanzelfsprekend en werden we ons bewust van onze privileges. Die lockdowns, ook tijdens de pandemie, waren een wake-upcall. Dat moet een effect gehad hebben op de muziek.”

Dat werd nog versterkt toen hij onlangs op bootcampweekend trok met het muziekconcours Sound Track. “De oogst was het grootst in de punkrock en de hiphop, genres waarin de meeste statements gemaakt worden. Vooral bij jonge punkmuzikanten borrelt er wat. Die scene spreekt zich het felst uit tegen vrijheidsinperkingen en rechts-radicalisme. Die terroristische aanslagen, gepleegd met islamistische beweegredenen, hebben de extremen brandstof gegeven. Vlaams Belang en in mindere mate MR hebben zich ermee gevoed. De opkomst van sociale media heeft de polarisering nog verscherpt.”

“Muzikanten keren zich tegen haatdragende boodschappen. Zie de uithalen van Zwangere Guy en van Baloji naar politieke partijen die garen spinnen bij de polarisering”, zegt Maxim Meyer-Horn. “Intussen heeft de angst die wij tien jaar geleden ervaarden zich naar het wereldtoneel verplaatst. Met al die verschillende culturen in Brussel is er altijd wel iemand betrokken. We kennen Oekraïense en Palestijnse vluchtelingen. Wat ver van ons bed was, is zo dichtbij gekomen. Indirect heeft dat allemaal een impact op de muziek, al was het maar omdat die ook een vluchtroute biedt om eraan te ontsnappen.”

Brusselser dan de Brusselaars

En dat doet de Brusselse jeugd nog meer dan vroeger samen, vanuit een gedeelde Brusselse identiteit, of niet? “We doen er op Couleur Café alvast alles aan om dat Brussel-gevoel nog te versterken”, zegt Wallens. “Onze artiestenloges zijn niet gewoon genummerd, maar genoemd naar Brusselse cafés, van Au Laboureur tot Le Petit Lion, en dit jaar openen we een nieuwe food zone exclusief gewijd aan Brusselse restaurateurs.”

“Ik wil er wel op wijzen dat het vooral de Vlaams(-Brussels)e jeugd is bij wie de stad een cooler imago heeft gekregen”, zegt Wallens. “Ze komen studeren, hebben het naar hun zin en blijven plakken. Soms willen ze Brusselser zijn dan de Brusselaars zelf. Hun gevoel van eenheid, broederschap en trots zie ik niet bij Brusselaars die heel hun leven in Anderlecht, Molenbeek, Schaarbeek of Sint-Joost gewoond hebben. We moeten die Brusselse identiteit dus niet overroepen. Het is vooral een item in de Nederlandstalige cultuurbubbel. De overheersende identiteit is volgens mij nog altijd dat die niet bestaat, precies omdat er zoveel talen, religies en visies samenkomen. Het geweldige is dat die elkaar allemaal kunnen treffen op school. Maar dat leidt niet noodzakelijk tot echt samen leven en functioneren.”

Toch is er volgens Defoort geen weg terug. “Brussel kan er alleen maar op vooruitgaan. Er moet veel veranderen, maar de jongeren zullen hun trots niet meer verliezen. De vele collabs en jong talent als Yannish, Maty en Ide Snake bewijzen dat onze identiteit in de toekomst alleen maar sterker zal worden. Elke nieuwe generatie zal er haar eigen sound op kleven, beïnvloed door de geopolitieke situatie. Maar jongeren hebben hun hart gegeven aan de stad en haar specifieke mengelmoes van mensen en culturen.”