Expert Paola Verhaert over digitale uitsluiting: 'Burgers verdienen meer inspraak'

Geef de Brusselaar meer inspraak in de manier waarop de gemeenten en het Gewest de digitale samenleving vormgeven. Dat schrijft Paola Verhaert, expert digitale rechten.

Wie enkele dagen geleden in de Ancienne Belgique was, zag daar mogelijk twee vrienden bijpraten over de laatste ontwikkelingen op de werkvloer. Vriend A vertelde dat hij steeds vaker gebruikmaakt van een AI-assistent om zijn werktaken uit te voeren. Vriend B reageerde sceptisch en vroeg zich af of de toenemende populariteit van AI wel wenselijk is. Daarop gooide vriend A zijn handen in de lucht en zei hij: “Die trein is al lang vertrokken hoor.”

Een van de meest hardnekkige metaforen over de digitalisering is die van de sneltrein. De metafoor is krachtig omdat ze urgentie en onvermijdelijkheid koppelt aan de opkomst van nieuwe technologieën, zoals AI. De digitale sneltrein raast door en heeft een koers waar we niet van kunnen afwijken.

De voorbije jaren investeerden beleidsmakers heel wat middelen om iedereen op de digitale sneltrein te krijgen. Er werden talloze initiatieven opgezet die de ‘inclusie’ van burgers in de digitale samenleving moesten bevorderen, zoals cursussen digitale vaardigheden en gratis laptops voor jongeren.

Hoewel er stevig werd ingezet op de digitale inclusie van burgers, blijft een aanzienlijk deel van de bevolking digitaal kwetsbaar. Vandaag zijn vier op de tien Belgen tussen 16 en 74 jaar digitaal kwetsbaar. In het Brussels Gewest ligt dat cijfer nog hoger en worstelt tot 70 procent van de laaggeschoolde Brusselaren met digitale kwetsbaarheid. Zij beschikken niet over de nodige toestellen, vaardigheden of ondersteuning om op een efficiënte manier gebruik te maken van digitale diensten.

Onvrede

Terwijl burgers achter de digitale sneltrein blijven spurten, neemt de onvrede over de snelheid en de koers van de digitalisering toe. Zo woedt in Brussel al twee jaar een strijd over de ordonnantie ‘Brussel Digitaal’, een wettekst met als doel de gemeentelijke en gewestelijke administraties online volledig toegankelijk te maken. De ordonnantie was een unicum voor België. Het was de eerste wettekst die nieuwe digitale rechten aan burgers verleende, zoals het recht op digitale dienstverlening en het recht op ondersteuning bij onlineprocedures.

Toch trokken 24 middenveld­organisaties naar het Grondwettelijk Hof om de ordonnantie aan te vechten. Volgens hen zette een van de bepalingen van de ordonnantie de deur open voor discriminatie tegen burgers die niet online kunnen of willen communiceren met de overheid.

Enkele weken geleden werd de strijd beslecht: het Grondwettelijk Hof oordeelde dat overheden naast onlinekanalen, ook toegang moeten garanderen tot fysieke alternatieven, namelijk een fysiek loket, een telefoonlijn en een postkanaal. Bovendien moet het niveau van die dienstverlening minstens gelijkwaardig zijn. De uitspraak is belangrijk omdat hij het recht op niet-digitale dienstverlening bekrachtigt. Hij toont ook aan dat burgers meer inspraak moeten hebben op de manier waarop de digitale samenleving vorm krijgt.

Achterblijven of springen

In de digitale sneltrein zit de burger in het beste geval in een wagon of blijft die in het slechtste geval achter op het perron. Maar wie heeft de snelheid en de koers van de digitale sneltrein bepaald? En hebben we echt maar twee opties: achterblijven of in de trein springen?

Het is hoog tijd om die metafoor in vraag te stellen. Net zoals technologie zelf, is de digitale samenleving maakbaar. We hebben dan ook wel degelijk meer dan twee opties. Hoog tijd dus, dat er werk wordt gemaakt van een meer rechtvaardige digitale samenleving, een waarin burgers mee het tempo en de richting mogen bepalen.