Gevangeniswe­zen tekent nieuw record op van 600 grondslapers

In totaal slapen vandaag 600 gedetineerden op de grond, het hoogste aantal dat ooit in België werd geregistreerd. Het Belgische gevangeniswezen luidt maandag de alarmbel en spreekt van een situatie die niet langer beheersbaar is. In Haren slapen momenteel 34 gevangenen op de grond, meer dan dubbel zo veel als twee weken geleden.

De totale gevangenispopulatie bedraagt intussen 13.613 personen, een niveau dat volgens de administratie "ongezien" is. Ter vergelijking: op 9 december 2024 waren dat er nog 12.764, 849 minder dan vandaag.

Volgens de administratie is de snelle stijging van de cijfers het gevolg van een samenloop van factoren: de uitstroom verloopt bijzonder traag en er is een sterke toename van het aantal beklaagden in voorhechtenis, van het aantal geïnterneerden en van het aantal mensen zonder papieren dat in detentie terechtkomt. Die combinatie duwt de instellingen naar hun limieten.

Ook in de gevangenis van Haren neemt de druk verder toe. Ondanks de recente toevoeging van 43 bedden liggen er vandaag 34 mensen op de grond.

Onhoudbaar

Volgens de administratie illustreert dit hoe snel elke buffercapaciteit wordt opgeslorpt. "De extreme overbevolking en het groeiende aantal van 600 grondslapers onderstrepen de noodzaak voor onmiddellijke structurele maatregelen," aldus het gevangeniswezen.

Nog volgens het gevangeniswezen is de situatie in de Belgische instellingen onhoudbaar geworden. De administratie heeft de voorbije weken herhaaldelijk gevraagd om maatregelen die de druk op het gevangenissysteem kunnen verlichten, zoals de herinvoer van het verlengd penitentiair verlof. Maar tot nog toe lijkt daar weinig beweging in te komen.

De regionale verdeling toont hoe breed het probleem zich stelt. Naast de 34 grondslapers in Haren, verblijven in de Vlaamse gevangenissen 346 grondslapers, verspreid over tien inrichtingen. In Antwerpen liggen 72 mensen op de grond, in Dendermonde 55, in Gent 37 en in Hasselt 45, onder wie 4 vrouwen. Ieper telt 36 grondslapers, Oudenaarde 30, Brugge 29, Turnhout 20, Leuven-Hulp 13 en Mechelen 9.

In Wallonië gaat het om 220 grondslapers, verdeeld over negen instellingen. Leuze noteert 39 grondslapers. In Marche-en-Famenne liggen 37 mensen op de grond, onder wie 4 vrouwen. Bergen telt 32 grondslapers, onder wie 6 vrouwen. In Nijvel verblijven 29 grondslapers, in Doornik en Namen telkens 26, in Arlon 16, in Jamioulx 10 en in Lantin 5.

Minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) had eerder al aangegeven dat zij werkt aan bijkomende maatregelen, maar de kwestie is vrijdag niet aan bod gekomen op de kern. "Wij drukken de noodknop in", zegt Kathleen Van De Vijver, woordvoerder van het Gevangeniswezen.

Geen verlichting op korte termijn

Minister Verlinden erkent dat de situatie in de Belgische gevangenissen ernstig is, zo laat ze weten in een reactie maandagnamiddag. Ze heeft enkele weken geleden al mogelijke oplossingen voorgelegd aan de regering, zegt ze, maar voorlopig is er nog geen akkoord om op korte termijn het probleem met de grondslapers volledig weg te werken.

Volgens Verlinden wordt het dossier "bijna dagelijks" binnen de federale regering besproken. "De gesprekken moeten zo snel mogelijk uitmonden in een gedragen akkoord over de maatregelen die zullen moeten worden genomen", klinkt het. "We zien immers dat er meer beklaagden en veroordeelden instromen en blijven in de gevangenissen dan voorheen, door de langere straffen en de gerichte acties van politie en justitie."

Het kabinet benadrukt dat er vanuit Justitie structurele voorstellen werden voorgelegd om de problematiek van de overbevolking aan te pakken. Die voorstellen omvatten onder meer structurele investeringen, maatregelen om de uitstroom te verbeteren en een brede aanpak die samen met alle betrokken diensten zoals Volksgezondheid, Asiel en Migratie en de Regie der Gebouwen wordt voorbereid.

Over de mogelijke voorstellen stelt het kabinet-Verlinden dat er uiteraard ook rekening wordt gehouden met de voorstellen van de andere regeringspartijen, zoals gebruikelijk in onderhandelingen binnen de kern.

Geen verlengd verlof

Een terugkeer van het verlengd penitentiair verlof, een maatregel die door gevangenisdirecties en vakbonden wordt gesuggereerd, is volgens het kabinet-Verlinden niet aan de orde. De regeling zoals ingevoerd door de vorige minister had immers nooit een wettelijke basis, waardoor herinvoering onwenselijk is. Bovendien ziet de minister dit niet als een duurzame oplossing, omdat het vooral leidt tot een opschorting van straffen.

Volgens het kabinet blijft de federale overheid inzetten op structurele maatregelen. In het begrotingsakkoord van 24 november 2025 zijn op verzoek van minister Verlinden structurele middelen voorzien, waaronder een jaarlijkse enveloppe specifiek voor de strijd tegen overbevolking. In de zomer keurde de ministerraad een actieplan goed dat werd uitgewerkt met de Gemeenschappen, Volksgezondheid, Asiel en Migratie en de Regie der Gebouwen, gericht op strafuitvoering, behandeling van geïnterneerden, terugkeer van gedetineerden zonder verblijfsrecht en het creëren van extra capaciteit.

Daarnaast wordt gewerkt aan bijkomende capaciteit in het gevangeniswezen, onder meer via renovaties, nieuwe detentiehuizen en transitiehuizen, het openhouden van bestaande sites zoals Sint-Gillis en oud-Antwerpen, de capaciteitsverhoging in oud-Dendermonde en de voorbereiding van nieuwbouwprojecten in Leopoldsburg, Verviers en Vresse-sur-Semois. Tegelijk lopen internationale gesprekken over terugkeerakkoorden en wordt verder ingezet op doorstroming van geïnterneerden.

Bonden eisen snel verlichting

Volgens de gevangenisbonden is de situatie in de Belgische gevangenissen totaal onhoudbaar geworden. Alain Blancke van ACV bevestigt dat het systeem een kritiek punt heeft bereikt en dat personeel de omstandigheden "niet langer kan bolwerken". Hij vraagt dat de regering deze week nog maatregelen neemt die op zeer korte termijn een kentering kunnen realiseren. "De situatie is niet werkbaar, niet voor het personeel en niet voor de gedetineerden," zegt hij.

De bonden benadrukken dat het materieel onmogelijk is om de huidige overbevolking intern op te vangen. Blancke wijst op de aanhoudende stijging van de instroom, onder meer door langere straffen, meer veroordelingen en langere wachttijden bij rechtbanken. Ook de doorstroming van geïnterneerden stokt volgens hem, omdat er onvoldoende plaatsen zijn in de forensische en reguliere psychiatrische instellingen. Die combinatie duwt de gevangenissen volgens de bonden richting structurele overbelasting.

Volgens Blancke moet de regering daarom onmiddellijk ingrijpen. Hij pleit voor politieke beslissingen die op korte termijn effect hebben en ervoor zorgen dat het aantal grondslapers daalt. Acties zijn volgens hem op dit moment niet aan de orde, maar hij sluit niet uit dat dat verandert als er opnieuw geen stappen worden gezet.

Verantwoordelijkheid

De socialistische bond ACOD wijst opnieuw op de politieke verantwoordelijkheid voor de huidige overbevolking. Volgens Robby De Kaey lijkt het erop dat "de regeringspartners van Annelies Verlinden de begroting en Russisch geld belangrijker vinden dan een menswaardig bestaan in de gevangenis en werkbaar werk voor het personeel". Hij zegt dat het dossier overbevolking "telkens onderaan de stapel belandt op de ministerraad en het kernkabinet".

De vakbond benadrukt dat het personeel de gevolgen van die politieke keuzes elke dag voelt. "Wij kunnen enkel onze werking aanpassen om het werkbaar en veilig te houden, en zo stabiel mogelijk qua dienstverlening naar gedetineerden," zegt De Kaey. Hij verwijst daarbij naar de grenzen van wat personeel zelf kan opvangen zonder bijkomende beslissingen van de regering.

Volgens De Kaey draagt iedereen in de regering verantwoordelijkheid voor de huidige situatie. "Ieder z'n verantwoordelijkheid, de premier en de schaduwpremier van MR op kop," stelt hij. De bond vindt het onaanvaardbaar dat structurele maatregelen uitblijven, terwijl de druk op personeel én gedetineerden blijft toenemen.

Een terugkeer van het Verlengd Penitentiair Verlof (VPV) noemt hij "een arbeidsintensief stelsel, waarbij veroordeelden vijftig procent van de tijd niet in de gevangenis verblijven". Volgens hem is het efficiënter om gedetineerden eerder te laten vertrekken, op voorwaarde dat zij voldoen aan strikte criteria, zoals geen feiten van terrorisme, zedenfeiten, intrafamiliaal geweld of agressie tegen personeel.