Historicus Koert Debeuf: 'Brussel zou goede plaats zijn voor grote vredesconferen­tie'

VUB-historicus Koert Debeuf waarschuwt in zijn jongste boek Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen voor de huidige wapenwedloop en de opstapelende conflicten. Hoe uit die dynamiek komen? “Een grote vredesconferentie organiseren, en Brussel zou daarvoor een goede plaats zijn.”

"Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen", zo luidt de ambitieuze titel van het nieuwe boek van Brusselaar, VUB-historicus en Midden-Oostenkenner Koert Debeuf. In weerwil van de luid klinkende oorlogsretoriek probeert Debeuf de gemoederen te bedaren op basis van historische inzichten én zijn eigen ervaringen in de (inter)nationale politiek: hij was jarenlang speechschrijver van oud-premier Guy Verhofstadt en in 2011 verhuisde hij naar Caïro om de Arabische Lente van dichtbij mee te maken.

Debeuf is iemand die zeer kort op de bal speelt: hij begon op 13 februari te schrijven, en Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen lag begin maart bij de uitgever. “Er was haast bij, ja”, zegt Debeuf. “Dit boek is geschreven vanuit een groot gevoel van urgentie. Bovendien verandert de situatie zeer snel. Iemand als Donald Trump, die inmiddels ook aankondigt dat hij uit de NAVO wil stappen, is gewoon niet bij te houden.”

Volgens sommigen is die wereldoorlog uit de titel al bezig.

Koert Debeuf: Er woeden momenteel verschillende conflicten, maar die zijn niet gelieerd aan elkaar. We moeten toch de definitie van een wereldoorlog voor ogen houden: een conflict tussen twee grootmachten dat op verschillende continenten wordt uitgevochten. Dat neemt niet weg dat die heterogene conflicten als dominosteentjes elkaar kunnen gaan aantikken, zoals aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog.

Het boek is dan ook bedoeld voor een groot publiek, beknopt en leesbaar. Maar ook voor onze Europese politici: worden op dit moment wel de juiste beslissingen genomen? Is de toename van de investeringen in defensie bijvoorbeeld nodig? Ik zie het dezelfde richting uitgaan als voor de Eerste Wereldoorlog. Misschien is dat een debat waard. Het boek zal bij de lezer vragen oproepen als: “Worden wij niet geïndoctrineerd?” Zowel voor het individu als voor de politiek is dat stof tot nadenken.

Teruggrijpen naar de recepten van vroeger is geen optie?

Debeuf: De mens is een verstandig dier dat intuïtief reageert op gevaar: muren bouwen, extra wapens aanslepen, proviand inslaan, en de vijand afwachten in de hoop dat het fort overeind blijft. Dat werkte misschien in de middeleeuwen, maar net die instincten hebben tot de twee wereldoorlogen geleid. Vandaag spelen diezelfde intuïties: in de tien jaar voor 1914 stegen de investeringen in defensie in Europa met 50 procent, in de laatste vijf jaar is dat nu al 62 procent. Misschien toch eens nadenken of we wel de juiste keuzes aan het maken zijn om de vrede te bewaren.

U kent het Midden-Oosten, bezocht verschillende conflictgebieden en was ten tijde van de regeringen-Verhofstadt aanwezig bij enkele belangrijke politieke ontmoetingen.

Debeuf: Met de lessen die ik daaruit geleerd heb, wil ik in dit boek een kader scheppen om conflicten te voorkomen. Mijn persoonlijke ervaringen, waarover ik eerder al schreef (in Tribalization en Waarom dit niet de laatste oorlog is, red.), spelen daarin een rol. Als je een keer een militaire briefing van de Israëlische premier meemaakt, begrijp je beter hoe een bevolking bang wordt door het steeds weer naar voren brengen van worstcasescenario's, waardoor ook de bereidheid om te gaan (her)bewapenen groter wordt.

Bij zo'n briefing krijg je snel het gevoel dat oorlog onvermijdelijk wordt. Kijk, het leger moet zich voorbereiden op álle mogelijke scenario's, maar als de secretaris-­generaal van de NAVO zegt dat er nu heel snel een conflict op ons afkomt dat even erg is als wat onze grootouders hebben meegemaakt, dan word je vanzelf bang.

Volgens u loopt het zo'n vaart niet?

Debeuf: Ik denk gewoon dat het niet klopt. De tunnelvisie die ontstaat door altijd dat verhaal te herhalen, die is pas gevaarlijk. Kijk, vandaag komen overal ter wereld generaals op televisie voorspellingen doen die ze vijf jaar geleden niet deden. Dat creëert het gevoel dat het nu wel heel dichtbij is allemaal. Terwijl veel van die scenario's in mijn ogen overdreven zijn.

Roger Housen mag, kortom, ophoepelen?

Debeuf: Ik denk dan eerder aan zijn voormalige chefs die dingen zeggen die zwaar op de maag liggen. Roger Housen is ten eerste gepensioneerd en ten tweede gaan zijn analyses net in tegen het alarmisme van veel andere stemmen bij defensie.

Ik waarschuw in mijn boek ook voor het gevaar van de algoritmes, die ons in echokamers duwen, waar we alleen nog lezen wat we fijn vinden. Vergeet niet dat de grote socialemediaplatformen in handen zijn van een klein kransje CEO's die op de hand zijn van Trump. Bij X is het heel duidelijk dat er aangestuurd wordt op polarisatie in Europa en om extreemrechts te doen groeien. Als je ziet hoeveel geweld er getolereerd wordt op dat medium, terwijl andere accounts worden gesloten wegens een “verkeerde” mening over bijvoorbeeld Israël of Palestina, dan geef je extreemrechts een duw in de rug. Op die manier komt iedereen in een tunnelvisie terecht. Probeer ook andere, onwelgevallige meningen te lezen, want dát brengt dialoog tot stand.

Waarom bent u er zo zeker van dat het zo'n vaart niet zal lopen?

Debeuf: De cijfers zijn duidelijk. Europa telt alles bij elkaar 3,3 miljoen militairen, Rusland 1,3 miljoen. Het klopt dus niet dat Europa te weinig mankracht heeft of niet klaar zou zijn om zich te verdedigen. De versnippering over verschillende nationale strijdmachten is natuurlijk een probleem, maar het zijn de Verenigde Staten geweest die zich altijd verzet hebben tegen de ontwikkeling van een eengemaakte Europese strijdmacht. Bij die discussies was ik destijds aanwezig. Dat Trump nu roept dat Europa geprofiteerd zou hebben van de Amerikaanse bescherming, klopt dus ook al niet. Europa moet zichzelf vooral niet onderschatten. Als de lidstaten samenwerken, zijn we sterk genoeg. Maar die samenwerking moet er dan wel komen.

De NAVO heet in uw boek een toxische alliantie.

Debeuf: Ik maak daar opnieuw de vergelijking met de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Keizer Wilhelm II was de Donald Trump van zijn tijd: een onvoorspelbare bully die een conflict in gang zette waar de rest van de wereld in werd meegesleurd. In die tijd bestonden er ook allianties van de grootmachten met hun bondgenoten. Die dienden in de eerste plaats om bescherming te bieden, maar als zo'n alliantie geleid wordt door een onvoorspelbare narcist, wordt het gevaarlijk.

Trump zegt niet alleen zaken die niet waar zijn, hij blijft de Europese bondgenoten beledigen en vernederen. Als we blijven geloven dat we niet in een positie zijn om te reageren, komen we zelf in een gevaarlijke positie. Wat is gebleken in het conflict met Iran: Trump begint een oorlog, zonder Europa in te lichten, en eist dan plots dat we komen meehelpen. Het is een goede zaak dat Europa niet zomaar toestemt. In onvoorspelbare tijden als deze vraag ik me af of die alliantie nog wel zo gezond is.

Brandhaarden genoeg, momenteel. Toch? Ook conflicten die hier amper het nieuws halen, zoals Egypte versus Soedan.

Debeuf: Pakistan tegen India, Thailand tegen Cambodja, noem maar op. Ze werken regionaal destabiliserend, maar ze zijn niet geconnecteerd. Als dat plots wel het geval is, dan is er een groot probleem. Daar zijn we echter nog niet en paniek is dus niet nodig. We moeten wel van koers veranderen. Het geld dat nu naar meer wapens gaat, gaat niet naar meer diplomatie of beter onderwijs. Op die manier verzwakken we onszelf, terwijl we denken dat we ons aan het versterken zijn.

Het dichtst bij huis is de oorlog in Oekraïne. Hoe ziet u die aflopen?

Debeuf: Er wordt al jaren voorspeld dat Rusland economisch uitgeput zal raken, maar dat blijkt niet het geval te zijn. Zoals het nu gaat, kan het nog heel lang duren. De enige manier om hieruit te komen, is onderhandelen. Vandaag zal dat moeilijk zijn, omdat we in een wereldorde zitten die nooit een sluitend antwoord heeft gegeven op de val van de Sovjet-Unie. De conflicten van vandaag gaan over de positie van de grootmachten in de wereld. Dat geldt voor China, Rusland, zelfs voor de VS. Historisch komen zulke evenwichten tot stand op vredesconferenties na grote conflicten. Na de val van de Sovjet-Unie is dat niet gebeurd. In dat proces zou Europa wel het voortouw kunnen nemen. De Europese Unie wordt internationaal immers als een vredesproject gezien, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de NAVO.

Ook door een Vladimir Poetin, die in oorlog is met een land dat aan de EU grenst en die misschien ook nog plannen heeft met de Baltische staten?

Debeuf: Afschrikking werkt alleszins niet. Als Rusland iets wil doen, zal het dat doen, hoe hard we ook bewapenen. De vraag is: hoe trek je de angel uit die moeilijke situatie? Rusland heeft nooit problemen gehad met de uitbreiding van de Europese Unie, maar wel met die van de NAVO, omdat die hele alliantie historisch “anti-Moskou” is uitgebouwd. Als oude Sovjetstaten plots NAVO-lid worden, worden oude vrienden in de ogen van Moskou nieuwe vijanden. We moeten nadenken over de wereld van morgen, over de plaats van Rusland en Oekraïne daarin, in plaats van te herbewapenen.

Welke rol zou België in dat proces kunnen spelen?

Debeuf: Brussel zou een goede plaats zijn voor een grote vredesconferentie. Als Europese hoofdstad is het voor de strijdende partijen veel meer een neutraal terrein dan bijvoorbeeld de VS. Brussel wordt vandaag positiever gezien dan enkele jaren geleden, merk ik bij mijn internationale contacten. Men hoopt dat Europa een actievere rol gaat spelen, want momenteel is er veel ontgoocheling omdat we Trump nog te veel achternalopen.

U pleit ook voor meer globalisering.

Debeuf: In de zin dat we moeten aanknopen met een periode waarin er internationaal meer met elkaar werd gepraat. Waarin geen tariefmuren worden opgebouwd, waarin de vrijhandel gevrijwaard wordt en er een levendige diplomatie is. Die weg hebben we twintig jaar geleden verlaten, maar het is de enige manier om een harmonieuzere wereld te krijgen.

Daar zie je in de verkiezingsresultaten, ook in Europa, maar weinig animo voor.

Debeuf: Ook dat is een intuïtieve reactie. Mensen hopen dat leiders die bewapening en agressie prediken hen uit het moeras zullen trekken. Terwijl die retoriek ons er enkel dieper in duwt. Dat is de wereld van gisteren, niet die van morgen. Brussel, waar zoveel verschillende mensen, talen, culturen, opvattingen samenleven, zou net een voorbeeld kunnen zijn, een model van hoe de wereld van morgen er zal uitzien.

Wat vindt u als Brusselaar van de politieke situatie? Blij dat er eindelijk een regering is?

Debeuf: Een uitgesproken mening heb ik er niet over, maar ik zag wel de kwaadheid toenemen bij vrienden en buren. Brussel heeft heel veel potentieel, maar je hebt wel een regering nodig die dat potentieel uitwerkt. Tja, zonder regering wordt het vuilnis nog wel opgehaald, maar aan beleid wordt niet meer gedaan. Iedereen zegt dat er zoveel kán met deze stad, maar het ontbreekt vaak aan visie. Dat vind ik jammer en ik hoop dat er nu wel snel werk van gemaakt wordt.

Krijgen de regeringsleiders een exemplaar van uw boek?

Debeuf: Zowel in België als in Nederland krijgen verschillende ministers een exemplaar.

En NAVO-baas Mark Rutte? Die begrijpt ook Nederlands.

Debeuf: Dat is de bedoeling. Hij heeft mijn nummer, hij mag altijd bellen (Lacht).