Raad van Europa maakt zich zorgen over Belgische gevangenissen: 'Situatie is verergerd'

Wie in een Belgische gevangenis belandt, riskeert slachtoffer te worden van ‘onmenselijke en onterende behandeling’, zo schrijft het anti-foltercomité van de Raad van Europa in een nieuw rapport. De problemen met overbevolking dreigen zelfs de werking van het strafrecht te ondermijnen. De situatie is sinds 2017 bovendien alleen maar erger geworden, merkt het comité op.

De ernstige problemen in de Belgische gevangenissen riskeren gedetineerden bloot te stellen aan "onmenselijke en onterende behandeling". De tekortkomingen ondermijnen bovendien "het bredere strafrechtsysteem" in ons land. Dat stelt het aan de Raad van Europa verbonden Anti-foltercomité (CPT) dinsdag in een nieuw rapport.

Het CPT (voluit: het Europees Comité inzake de Voorkoming van Foltering en Onmenselijke of Vernederende Behandeling of Bestraffing), is een instelling verbonden aan de Raad van Europa en waakt over de mensenrechten in 46 landen. Het anti-foltercomité bezocht voor het rapport in mei vorig jaar vijf gevangenissen en de Forensische Psychiatrische Centra in Antwerpen en Gent. Onder de vijf bezochte gevangenissen bevond zich ook die van Haren, de grootste van ons land.

Toestand erger

"De opsluitingsomstandigheden zijn aanzienlijk verergerd sinds het laatste periodieke CPT-bezoek in 2017", klinkt het in het rapport over het achtste periodieke bezoek. De overbevolking bedroeg bij dat bezoek 118 procent, en dat heeft een impact op "alle aspecten van het leven in opsluiting".

"De rampzalige gevolgen van de overbevolking in de gevangenissen worden erger", zegt CPT-voorzitter Alan Mitchell. Ondanks de genomen maatregelen is de gevangenispopulatie sinds het bezoek van het CPT nog eens met 4 procent gestegen en is het aantal grondslapers meer dan verdubbeld, merkt Mitchell op.

Tijdens het bezoek van het CPT hadden vele gedetineerden minder dan 4 vierkante meter persoonlijke ruimte. De overbevolking en het grote aantal grondslapers leidden tot "verslechterende detentie- en arbeidsomstandigheden, toegenomen spanningen, ernstige problemen met de toegang tot geïndividualiseerde gezondheidszorg en psychosociale diensten en te weinig activiteiten en werk".

Door de personeelstekorten is de wettelijk bepaalde minimumdienstverlening zelfs in normale omstandigheden onhaalbaar, laat staan op stakingsdagen.

Geweld

Het CPT was getroffen door "het toegenomen aantal beschuldigingen van fysieke mishandeling en verbaal geweld, ook door politie die in de gevangenissen opereert". Veel meldingen gingen over klappen, vuistslagen of trappen door cipiers, vaak in ruimtes zonder cameratoezicht.

In alle bezochte inrichtingen was geweld tussen gevangenen en patiënten een probleem, behalve in de afdelingen voor vrouwen. Uit angst voor geweld weigerden gevangenen soms hun cel te verlaten.

Het CPT schuift de gebrekkige geestelijke gezondheidszorg naar voren als een van de prioriteiten, net als de eerder bestraffende dan therapeutische aanpak bij gedetineerden die zichzelf verwonden. Daaraan gekoppeld is ook het hoge aandeel geïnterneerden in reguliere gevangenissen problematisch. Bij de bezoeken aan de gevangenissen van Gent en Turnhout vormde die groep respectievelijk 40 en 38 procent van de gedetineerden.

Schrijnende vaststellingen

Door de overbevolking, het gebrek aan specialisten mentale gezondheid onder het personeel en slechte materiële omstandigheden was de situatie er voor zowel geïnterneerden als personeel "schrijnend".

Cipiers daar beschikten zelfs niet over "de meest basale opleiding om met deze veeleisende groep om te gaan", klinkt het nog. Sommige mensen in Gent werden daardoor "aan hun lot overgelaten, in cellen bevuild met uitwerpselen en urine".

Het CPT onderzocht ook tussenkomsten van de politie in gevangenissen en FPC's, en stelde daar vast dat er nog veel ruimte is voor verbetering. "De politie komt vaak tussenbeide, en vaak wordt daarbij geweld gebruikt", merkt het comité nog op. "De interventies gebeurden vaak zonder dat directies de middelen en methode konden beïnvloeden. Controle achteraf ontbreekt."

In hun antwoord gaven de Belgische autoriteiten aan welke maatregelen gepland zijn om het aantal geïnterneerden in de gevangenissen te vermijden, maar het CPT merkt op dat een deel daarvan, zoals de bouw van nieuwe Forensische Psychiatrische Centra, in 2017 al aangekondigd werd.

Verder wijzen de autoriteiten op de uitbreiding van het elektronisch toezicht, het nieuwe strafwetboek en nieuwe richtlijnen voor letselregistratie.

Zondagavond ging in de Belgische gevangenissen een vijfdaagse cipiersstaking van start. De vakbonden hadden daartoe opgeroepen door de aanhoudende overbevolking, de personeelstekorten en de problemen op het vlak van infrastructuur en veiligheid.