Vertrek van directeur zet problemen in overvolle gevangenis van Haren op scherp

De gevangenis van Haren zit sinds deze week zonder formele directie nu inrichtingshoofd Jurgen Van Poecke is vertrokken. Van Poecke trekt naar de veel kleinere gevangenis van Mechelen, naar eigen zeggen uit onvrede met de overbevolking en het aanhoudende personeelstekort in Brussel. “Ik wil een signaal geven”, zegt Van Poecke.

Net deze dinsdag (vandaag) brengt justitieminister Annelies Verlinden (CD&V) een werkbezoek aan de gevangenis van Haren, samen met haar federale collega van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) en vertegenwoordigers van de vakbonden. Ze willen het er over de mentale en fysieke gezondheid van de gedetineerden hebben, al zal dat gesprek niet langer doorgaan met de directeur die Haren vier jaar geleden opende.

Jurgen Van Poecke, die eerder aan het hoofd had gestaan van de gevangenissen van Brugge, Vorst en Sint-Gillis, trok vorige week de deur achter zich dicht. In De Tijd legt hij uit dat de overbevolking en het structurele personeelstekort hem te veel hinderden om zijn werk te doen zoals hij wilde. “Haren mag geen sardineblik worden”, benadrukte Van Poecke twee jaar geleden nog bij BRUZZ.

Toch wordt net die vergelijking nu wel gemaakt: met al 279 grondslapers en nieuwe plannen om zelfs stapelbedden te installeren in eenpersoonscellen, noemt Van Poecke het “sardineblikje” niet veraf.

“Ik ben naar Haren gekomen omdat de plek mij uitdaagde en omdat ik op het einde van mijn loopbaan een steen wilde verleggen. Alleen kan ik er niet de strategische koers varen die ik voor ogen had”, zegt Van Poecke. “Ik haalde geen arbeidsvoldoening meer uit het verwezenlijken van een nieuw concept. Ik hoop die voldoening nu te vinden in een kleinere instelling.”

De 61-jarige directeur neemt strikt genomen geen ontslag, maar legt zijn mandaat vroegtijdig neer. Hij blijft in dienst van de FOD Justitie, maar trekt naar de gevangenis van Mechelen, waar een directiepost vrijkomt. Daar is plaats voor 84 mannelijke gedetineerden en eind vorig jaar sliepen er dertien personen op een matras op de grond.

Ter vergelijking: Haren heeft als grootste instelling van ons land plaats voor liefst 1.129 gedetineerden. In werkelijkheid verblijven er vandaag 1.500 personen, van wie zeker 279 op een matras op de grond. Volgens de vakbonden is dat aantal grondslapers de laatste maanden sterk gestegen.

“En dat heeft onvermijdelijk gevolgen voor de sfeer, het welzijn en de veiligheid binnen de inrichting”, zegt vakbondsafgevaardigde Davy Champagne van het VSOA. Hij werkt zelf als veiligheidsassistent in Haren en spreekt over toegenomen agressie, werkdruk en meer gedetineerden met (zware) psychische problematieken. Daarvoor is het reguliere detentiepersoneel niet opgeleid, zegt hij.

“Wanneer personeel voortdurend moet improviseren om een overbevolkte instelling draaiende te houden, blijft er steeds minder tijd over voor individuele begeleiding, psychosociale ondersteuning, opleiding, werk en voorbereiding op re-integratie.”

Rood licht

Het hele model waar de ‘menselijke’ gevangenis van Haren op zou teren, met kleinere leefgroepen en de functie van detentiebegeleider naast die van penitentiair bewakingsassistent, komt dus maar niet van de grond. “Ik geloof zeker nog in het concept, want het draaide vaak wél goed. Wel begint alles bij de overbevolking: hoe meer gedetineerden wij moeten opvangen, hoe meer leefgroepen wij moeten openen en hoe meer personeel wij nodig hebben”, zegt Van Poecke.

Dat een deel van zijn personeel al werd aangehouden in corruptiezaken of voor drugssmokkel, noemt hij geen reden tot vertrek. “Zij zijn een absolute minderheid op een totaal van duizend personeelsleden. Er is wél te weinig opleiding”, vindt hij. Op een eerste specialisatieopleiding voor detentiebegeleiders was het volgens hem drie jaar wachten binnen de FOD Justitie, zelfs na de opening van Haren.

Dat alles is niet de verantwoordelijkheid van één directeur, benadrukt de vakbond VSOA, maar het tekort aan personeel is evenmin nieuw: bij de opening van Haren in 2022 was dat al meteen structureel, klinkt het, onder meer omdat het arresthuis van Sint-Gillis langer openbleef. “Misschien had de directie nog luider aan de alarmbel kunnen trekken. Het schip maakt water en de kapitein verlaat het schip”, zegt Davy Champagne nu over Van Poecke’s exit. “Hierdoor leeft bij velen de indruk dat de directie machteloos stond tegenover beslissingen van de centrale administratie en de politieke overheid.”

De socialistische overheidsvakbond wijst zelfs letterlijk de vinger naar huidig CD&V-minister Verlinden. “Ik ken hem als een heel trouwe soldaat. Onder Koen Geens (justitieminister van 2014 tot 2020, red.) was hij een zeer gedreven directeur,” zegt vakbondsman Robby De Kaey over Jurgen Van Poecke. “Dat hij nu stopt door de overbevolking, is toch een duidelijk alarmsignaal voor iedereen, ook voor huidig justitieminister Annelies Verlinden.” Zelf wil Van Poecke geen namen noemen, maar hij erkent wel de “donderwolk” boven de hele sector en benadrukt dat hij zijn mandaat neerlegt “om een signaal te geven”.

Honderd mensen gezocht

Of dat alles dinsdag ter sprake zal komen tijdens Verlindens bezoek aan Haren, is nog maar de vraag. Minister Verlinden wil voorlopig niet reageren op Van Poecke’s vertrek. Het Gevangeniswezen wijst er netjes op dat het resterende directieteam in Haren nog altijd twaalf medewerkers telt. De personeelsdirectrice zou het roer er overnemen als interim-directeur. “Dat zij deze bijkomende verantwoordelijkheid op zich moet nemen, toont nogmaals hoe groot de druk op de organisatie is geworden”, vindt Davy Champagne.

Een druk die Annelies Verlinden erkent, zegt de minister. “We moeten alle realistische pistes benutten om bijkomende medewerkers aan te trekken zonder in te boeten op kwaliteit”, reageert zij. Zo zijn recent de loon- en arbeidsvoorwaarden van de bewakingsassistenten versterkt, kunnen voortaan ook EU-burgers solliciteren en worden privébewakers ingezet op functies zonder contact met de gedetineerden.

Verlinden herhaalt dat ze al extra geld én bedden vrijmaakte voor de gevangenissen: in Antwerpen opende pas een nieuwe gevangenis met 440 plaatsen, in 2028 volgt Vresse-sur-Semois. De minister wil daarnaast inzetten op een uitstroom van geïnterneerden en een versnelde terugkeer van gedetineerden zonder wettig verblijf.

Toch stokt alsnog de aanwerving van voldoende personeel, alle jobdagen en campagnes ten spijt. Op de vacaturesite van de federale overheid staan nog vijftig posities open als detentiebegeleider in Haren en Dendermonde. “In Haren hebben we zeker honderd extra mensen nodig binnen de bewaking en sociale dienst, maar die aantallen zijn berekend op basis van 1.129 plaatsen”, zegt Jurgen Van Poecke, “niet op basis van ruim 1.500 gedetineerden die er vandaag verblijven. Geloof mij, ik heb het niet droog gehouden op mijn afscheidsreceptie. Mijn hart ligt in die gevangenis en in Brussel.”