VUB-onderzoek werpt nieuw licht op vrijwillig karakter van terugkeer migranten

Een studie van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) zet vraagtekens bij het vrijwillige karakter van het Belgische terugkeerbeleid voor migranten. Criminologe Laure Deschuyteneer toont aan dat subtiele vormen van druk en bureaucratische processen een belangrijke rol spelen in de beslissing om terug te keren.

Vrijwillige terugkeer wordt door de Belgische federale overheid voorgesteld als een menselijk alternatief voor gedwongen uitzetting. In 2024 begeleidde Fedasil 3.267 mensen bij hun terugkeer, een duidelijke stijging tegenover voorgaande jaren. Toch blijkt uit het onderzoek dat die keuze plaatsvindt binnen strikte kaders.

Centraal staat het 'bevel om het grondgebied te verlaten', een document dat migranten eerst moeten verkrijgen om toegang te krijgen tot ondersteuning. Volgens Deschuyteneer zijn zulke administratieve stappen niet neutraal: ze creëren tijdsdruk en sturen actief de keuzes van betrokkenen. "Het bevel om het grondgebied te verlaten, of het 'vodje papier' zoals het door politici soms wordt genoemd, is belangrijker dan wordt aangenomen", duidt de onderzoekster.

Subtiele aansturing

In een recente publicatie in het wetenschappelijke tijdschrift Panopticon, in het kader van haar doctoraat over 'soft deportation' en vrijwillige terugkeerprogramma's, legt ze bloot hoe subtiele vormen van macht en bureaucratische sturing de keuzes van migranten mee vormgeven.

Het Belgische beleid past volgens Deschuyteneer perfect binnen een bredere internationale trend van 'soft deportation', waarbij migratiecontrole gebeurt zonder fysieke dwang, maar met sterke sturing.

Ook zogenaamde ICAM-trajecten (Individual Case Management), met coaching en opvolggesprekken, maken deel uit van die aanpak. In 2024 namen duizenden mensen deel aan zulke trajecten, al leidde dit slechts bij een minderheid tot effectief vertrek, duidt Deschuyteneer.

Tegelijk benadrukt de studie dat migranten niet louter passieve actoren zijn. Velen vinden manieren om binnen het systeem te navigeren, bijvoorbeeld door zich op hun rechten te beroepen of alsnog een verblijfsstatuut te verkrijgen.

Het onderzoek besluit dat de grens tussen vrijwilligheid en dwang in het terugkeerbeleid vaak vaag is. "Ik kan niet zeggen of het aanklampend beleid goed of slecht is. Het terugkeerbeleid moet in elk geval voldoen aan de mensenrechtenstandaarden", stelt ze.