Wandel door Sint-Gillis, waan je in Klein Brazilië: Braziliaanse gemeenschap boomt

Horeca, een bakker, een schoonheidssalon, kerken en een discotheek. Wie van de Bareel van Sint-Gillis naar Albert stapt, waant zich tegenwoordig in Klein Brazilië. De Braziliaanse gemeenschap blijft dan ook groeien in Brussel, blijkt uit cijfers die BRUZZ opvroeg. “Hier kun je tenminste leven van je inkomen.”

Ergens in het begin van de Alsembergsesteenweg bevindt zich After Drinks, een Braziliaanse cocktailbar die ook pakketten met barbecuevlees verkoopt. Geen merguez of chipolata, maar forse lappen, versneden volgens de Braziliaanse regels van de kunst. Vooral op vrijdag en zaterdagavond loopt de zaak vol met klanten die een glas komen drinken. “Of die ook dansen? Natuurlijk”, zegt uitbaatster Bruna (28). “Brazilianen hebben daar trouwens geen speciale plek voor nodig, dansen kun je overal.” Haar zoontje van twee en dochter van zes lummelen ondertussen wat rond in de zaak.

Bruna is afkomstig uit de Braziliaanse deelstaat Goiás en kwam in 2019 naar België, een tante achterna. “Brussel is een goede plek om een leven op te bouwen. Waar ik vandaan kom, slaag je er amper in om je levenskosten te betalen. De scholen zijn hier beter, het is veiliger en het openbaar vervoer werkt tenminste. Eerst was de zaak gevestigd in de Sint-Bernardusstraat even verderop, maar toen deze plek vrijkwam, heb ik niet getwijfeld: iedereen zit immers op de Alsembergsesteenweg, dit is the place to be. We zijn nu een maand verhuisd en het draait prima. Brazilianen geven dan ook graag geld uit.” BRUZZ zal het nog een paar keer horen: “Brazilianen zijn goede klanten.”

After Drinks is maar een van de talloze Braziliaanse plekken op het stukje Alsembergsesteenweg tussen de Bareel van Sint-Gillis en Albert. Wie begint te turven, komt uit op minstens vijftien: van snacks, restaurants en cafés over een winkel voor taartaccessoires en een schoonheidssalon tot een bakker, een evangelische kerk en met Via Paris zelfs een discotheek. Twintig jaar geleden dansten op die laatste plek vooral de Polen van Brussel, vandaag heeft de volgende migratiegolf bezit genomen van de dansvloer.

De Portugese connectie

Dat de Braziliaanse gemeenschap blijft groeien, blijkt niet alleen uit het straatbeeld in Sint-Gillis. Cijfers die BRUZZ opvroeg bij Statbel tonen dat het aantal Brusselaars geboren met de Braziliaanse nationaliteit de voorbije tien jaar zowat verdubbelde: van 5.650 naar 10.414 officieel geregistreerde inwoners. En aangezien veel nieuwkomers eerst een tijd zonder papieren verblijven, is de Braziliaanse gemeenschap in werkelijkheid nog een stuk groter.

Brussel is daarmee dé magneet voor de gemeenschap in België. Bijna de helft van alle Brazilianen in het land verblijft in het hoofdstedelijk gewest, vertellen cijfers van het Brusselse Instituut voor Statistiek en Analyse (BISA). Enkele gemeenten springen er daarbij duidelijk uit: vooral Sint-Gillis blijkt in trek, voor Vorst, Ukkel, Elsene en Anderlecht.

“Dat Sint-Gillis die lijst aanvoert, is logisch”, vindt demograaf Patrick Deboosere. “De Brazilianen die zich in Brussel vestigden, deden dat in de wijken waar ze in het Portugees terechtkonden. En Sint-Gillis en ook wel de buurt rond Flagey zijn dé Portugese wijken. In het begin werkten ze ook vaak voor Portugese aannemers.”

“Met alle Braziliaanse handelszaken en kerken is Sint-Gillis echt een soort Brasil Town”, merkt ook Adenilson Pereira op, vrijwilliger bij de katholieke Braziliaanse parochie (in de Sint-Alenakerk in Sint-Gillis) en jarenlang voorzitter van de Braziliaanse burgerraad, een soort brug tussen de gemeenschap en het consulaat. “Er is net een nieuwe priester uit Brazilië. Ook die was verrast: 'Mijn God, in sommige straten hoor ik enkel Braziliaans.' Bij elke misviering vragen we of er mensen zijn die nieuw zijn in Brussel en die zijn er altijd wel, de stroom blijft aanhouden. De gelovigen gaan die mensen vaak begroeten en kunnen helpen met informatie.” Dat zijn landgenoten blijven komen, begrijpt Pereira best. “Met een Belgisch minimumloon, heb je al een Braziliaans inkomen voor de middenklasse.”

Bouwen, poetsen en schoonheid

Het geel, groen en blauw van de nationale vlag is niet enkel zichtbaar op de Alsembergsesteenweg. Een van dé ankerpunten voor de gemeenschap is Magasin Carvalho in de Théodore Verhaegenstraat, wat lager in Sint-Gillis. De kruidenierszaak – naast een Braziliaanse bakkerij – focust op specialiteiten uit het land van herkomst, van exotische vruchten over kaasbrood ('het populairste product') en haarproducten tot de typische Braziliaanse flipflops en het onvermijdelijke vlees. Op een klaptafeltje aan de buitengevel prijkt een thermos 'Café brasileiro – 1 euro'. Binnen zijn de muren opgesmukt met religieuze spreuken op een achtergrond met strand en palmbomen. “De Heer is mijn herder, het zal mij aan niets ontbreken.”

“Mijn man is in 2003 gekomen, ikzelf een jaar later met onze eerste twee dochters”, vertelt uitbaatster Marcelina (47). Ook zij verhuisde uit de deelstaat Goiás, die samen met de aanpalende deelstaat Minas Gerais het gros van de Braziliaanse migranten in Brussel levert. “Er was toen een economische crisis en eigenlijk wou mijn man naar de VS. Toen dat te moeilijk bleek, zijn we een vriend gevolgd die hier al woonde. Het plan was om twee jaar te blijven, maar tja …”

Zoals veel landgenoten gingen Marcelina en haar man aanvankelijk aan de slag zonder papieren. “Ik ben toen zelfs op straat aangehouden en gedeporteerd naar Brazilië, terwijl mijn twee kleine dochters een maand lang bij mijn man waren. Zelf heb ik die episode goed verteerd en ik heb zelfs begrip voor een streng migratiebeleid, maar mijn oudste dochter liep een trauma op en krijgt nog altijd psychologische begeleiding. Toen ze onlangs op reis in Brazilië politie op straat zag, bevroor ze.”

Marcelina raakte toch aan papieren. “Als je kunt bewijzen dat je werk hebt, zijn de kansen op papieren vrij goed”, vertelt ze. Dat werk wordt binnen de gemeenschap nog steeds ingevuld volgens een patroon dat wel vaker voorkomt bij migranten zonder hogere studies: mannen werken in de bouw, vrouwen doen dikwijls poetswerk. Ook schoonheidsspecialistes zitten blijkbaar tegenwoordig in de lift.

Uiteindelijk kreeg het echtpaar Carvalho ook de Belgische nationaliteit. “Nogal wat Brazilianen hebben trouwens nog een of andere Europese nationaliteit, omdat een van de voorouders die bezat. Het meisje aan de kassa bijvoorbeeld komt uit Brazilië, maar is ook Italiaanse.”

In de ruim 10.000 officiële Brusselse Brazilianen is het echtpaar Carvalho niet meegeteld. Zodra ze de middelen hadden verhuisden ze van Vorst naar Halle en later naar Dilbeek. “Ik zie dat bij veel mensen uit mijn generatie, uiteindelijk zoek je wat meer rust op.”

De winkel is veel meer dan een verkooppunt. Rond het klaptafeltje op het trottoir heeft een groepje Braziliaans-Portugees sprekende tienermeisjes verzameld. “We komen elke dag na school een Braziliaanse specialiteit halen en kletsen”, legt een van hen uit. Uitbaatster Marcelina ziet dan weer hoe heel wat nieuwkomers met hun problemen eerst bij hen aankloppen. “Doorgaans spreken ze geen Frans en dan vragen ze ons bijvoorbeeld om op een huuradvertentie te bellen. Maar ze komen met allerlei zorgen. 'We zijn niet alleen handelaars, maar ook psycholoog, dokter, alles eigenlijk', zegt mijn man weleens.”

Kippenharten

Voor de vleesminnende Brazilianen staat nog een andere plek centraal in Sint-Gillis: slagerij Costela op de Vorstsesteenweg. De uitbaters mogen dan Belgen van Spaanse origine zijn, gaandeweg specialiseerden ze zich onder meer in Braziliaanse vleesspecialiteiten. Met succes, in die mate dat de klanten op een doorsneezaterdag steevast file veroorzaken op de Vorstsesteenweg.

“Die specialiteiten, de prijs en de kwaliteit geven de doorslag”, vertelt uitbater José Garcia. Dat vlees zo'n status heeft bij de Brusselse Brazilianen, heeft dan weer te maken met hun herkomst, weet werkneemster Ana. “Goiás en Minas Gerais grenzen niet aan de zee, vis eten is er niet ingeburgerd. Bij mij komen ze in elk geval aan hun trekken. Nergens anders in Brussel kan je bijvoorbeeld spontaan vijf kilo kippenharten kopen.”

Het Braziliaanse leven in Sint-Gillis speelt zich niet alleen af in restaurants of winkels, zo blijkt. Op een zondagnamiddag om 17 uur zit de sfeer in de Joseph Claesstraat 48 in laag Sint-Gillis er goed in. Op het met discolampen verlichte podium staat een negenkoppige formatie: twee gitaren, een bas, drum, keyboard en vier zangeressen. Een honderdtal mensen in het publiek wiegt ritmisch mee met de muziek.

Wat op het eerste gezicht een Braziliaans concertje zou kunnen zijn, is in werkelijkheid de wekelijkse avondmis in de Tabernacle Nouvelle Alliancekerk, een evangelische protestantse gemeenschap, ook wel pinksterkerk genoemd. De overwegend Franstalige liederen zijn religieus, de teksten worden karoakegewijs geprojecteerd op twee schermen in het Portugees, Frans en soms ook in het Nederlands. De zangeressen zingen al eens op hun knieën of zelfs ellebogen met een overgave die ook in de teksten terug te vinden is. “Prends ma vie, me voici, je te donne tout”, klinkt het onder meer.

Pas na een half uur verschijnen verschillende pastoors op het podium om te preken, en bijdragen te vragen voor een eigen kerkgebouw en voor een verjaardagscadeau voor Marcelo Rodrigues, die aan het hoofd staat van de gemeenschap. Die sluit de twee uur durende dienst af met een doorleefde speech over de Heilige Geest en hoe je die naar je dagelijkse leven vertaalt. “Wie door de Heilige Geest wordt bewoond, is moedig. Verkrachting mag je bijvoorbeeld niet dulden, dan kom je dat melden en gaat pastoor Marcelo met je naar de politie.” De toon van de pastoor gaat vaak crescendo en hij sluit al eens de ogen. Preken doet hij consequent in het Frans, terwijl een vrouw naast hem als een schaduw met dezelfde intonatie en lichaamstaal naar het Portugees vertaalt.

Kerken als sociale lijm

Ten slotte haalt pastoor Marcelo een tienerjongen op het podium. “Deze jongeman had gisteren drie hartinfarcten en lag op de spoeddienst, maar vandaag is hij in het huis van God. Laat ons bidden dat hij nog vele jaren mag leven!” De tiener verlaat het podium weer, met tranen in de ogen.

Op het eind van de dienst worden de volgende activiteiten overlopen: de mannen gaan samen vissen, er is een tombola, een vrouwenwerking … Iedereen is bovendien van harte welkom op de receptie na de mis, met Braziliaanse specialiteiten. De kerk is hier religieus maar werkt evengoed als een sociale lijm binnen de migrantengemeenschap.

Pastoor Marcelo is al sinds 2005 in Brussel. Het veelvoud aan evangelische kerken in Brussel schrijft hij toe aan verschillende factoren. “We reproduceren de fragmentatie die je ook in Brazilië vindt, onder meer omdat evangelische kerken in elk van de 27 deelstaten wel een beetje anders zijn. En verder zijn de evangelische kerken een levende plek. De klassieke katholieke kerkrituelen slaan binnen de Braziliaanse gemeenschap niet echt aan. Ik heb het ooit eens geprobeerd, een uur naar een klassieke mis luisteren, ondraaglijk was dat.”

De evangelische priester was ooit zelf sans-papiers en bouwvakker, het leven van zijn parochianen kent hij dus maar al te goed. “Twintig jaar geleden was de Braziliaanse gemeenschap vooral bang en liet ze zich ook uitbuiten. Ook ik heb gewerkt zonder betaald te worden. Vandaag zie ik steeds meer mensen die naar school gaan, de taal leren, een eigen zaak starten en hun rechten kennen. Zelf heb ik nu als een van de weinige Braziliaanse priesters trouwens een inkomen van de Belgische staat, net zoals in de katholieke kerk. Wie vandaag naar België komt, beseft veel vaker dat hij of zij zal blijven. Ik heb een zoon van 16 en een dochter van 22. Die houden zielsveel van Brazilië, maar enkel als vakantieland.”