Boek over Brusselse straatnamen: ‘Maar één vernoeming naar persoon met Maghrebijnse roots’

Maandagavond stelde het Brussels Studies Institute het nieuwe boek Brusselse plaatsnamen voor. Daarin – en in een bijbehorende databank – wordt de herkomst en betekenis van meer dan 5.000 straatnamen in het Brussels Gewest in kaart gebracht. BRUZZ licht drie opvallende inzichten voor u uit.

Benjamin Wayens (ULB) en zijn collega’s begonnen enkele jaren geleden met de databank, toen de aandacht voor gendergelijkheid en dekolonisatie in de openbare ruimte groeide. "Er is al veel bekend over plaatsnamen, maar die kennis zit verspreid bij verschillende gemeenten en lokale organisaties. Wij hebben voor het eerst alle beschikbare informatie samengebracht", zegt Wayens.

1. Berenkuil of Verboekhovenplein? Nieuwe namen slaan niet altijd aan

Een plaats krijgt haar naam op twee manieren: van onderuit, wanneer burgers een naam geven die later wordt geofficialiseerd, of van bovenaf, wanneer autoriteiten een naam opleggen. Niet alle officiële namen slaan aan.

Veel Brusselaars spreken zo nog steeds over het Spiegelplein (Place du Miroir) in Jette, hoewel het sinds 1936 officieel het Koningin Astridplein heet. Ook de Berenkuil (Cage aux Ours) in Schaarbeek leeft voort in de volksmond, ondanks de officiële naam: het Eugène Verboekhovenplein.

Bij zulke tegenstrijdigheden kiest het Nationaal Geografisch Instituut voor de naam die burgers effectief gebruiken. Ook Google Maps verkiest de officieuze naam.

De keuze van nieuwe straatnamen ligt trouwens volledig bij de gemeente. Gemeenten worden geacht advies te vragen bij de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie (KCTD) maar deze adviezen zijn niet bindend. "De richtlijnen van de commissie zijn eerder aanbevelingen dan strikte regels", observeert Benjamin Wayens. "Zo moet iemand in principe minstens twintig jaar overleden zijn, maar daarop bestaan tal van uitzonderingen, zoals metrostation Eddy Merckx of het Caroline Pauwelsplein." De politici hebben het laatste woord.

2. Meer vrouwennamen, maar alleen voor rotondes

Het streven naar gendergelijkheid in de Brusselse straatnamen kwam vooral op de politieke agenda te staan na de publicatie van de interactieve kaart EqualStreetNames.brussels in 2021. Vrouwen vertegenwoordigen namelijk amper negen procent van de straten (die naar personen vernoemd zijn) in Brussel.

De afgelopen jaren zetten zowel gemeenten als burgers zich in om de genderkloof te verkleinen. Omdat het volgebouwde Brussel weinig ruimte heeft voor nieuwe straten, zoeken gemeenten alternatieven: rotondes, kruispunten, pleinen, lanen en voetgangersbruggen.

Maar deze ontwikkeling heeft een keerzijde, zegt onderzoeker Iadine Degryse: “Het gaat vaak om kleine 'tussenruimtes' waar niemand woont, waardoor de naam geen nut heeft voor gebruikers en dus onopgemerkt blijft.” Meer vrouwelijke straatnamen leidt dus niet automatisch tot meer zichtbaarheid.

Benjamin Wayens voegt toe dat "straatnamen hun waarde verliezen als we overal extra namen introduceren". Bovendien kan deze verzadiging van het straatbeeld tot verwarring leiden. Als voorbeeld toont Degryse onderstaande foto waar verschillende bordjes verwijzen naar nabijgelegen ruimtes die moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn:

De andere piste - een straat hernoemen - is lastig, deels door de administratieve rompslomp. Een naam wijzigen kan sowieso alleen wanneer een naam voor controverse of verwarring zorgt. Omwonenden krijgen doorgaans vijftien dagen om te reageren op de voorgestelde naamswijziging. De bewoners van de Vanderlindenstraat in Schaarbeek blokkeerden de voorgelegde naamswijziging. De straat zou deels worden hernoemd naar Ahmed en Habiba Isnasni, een Marokkaans koppel dat in 2002 werd vermoord door een racistische, extreemrechtse buurman.

Een gemiste kans, want ook migrantengemeenschappen blijven onzichtbaar in het straatbeeld. Zo ontdekten de onderzoekers slechts één Brusselse straatnaam met een verwijzing naar een persoon van Maghrebijnse afkomst: de Gisèle Halimistraat in Koekelberg.

Volgens Wayens is er vooral vooruitgang op vlak van gendergelijkheid, terwijl de dekolonisatie van de openbare ruimte achterop blijft. "In sommige gemeenten, zoals Etterbeek, ligt dat thema bijzonder gevoelig." Maar liefst 10 procent van de straten in de gemeente verwijst naar het koloniaal verleden.

3. Verwarrende vertalingen

De onderzoekers identificeerden 32 straten waarvan de Franse en Nederlandse naam van elkaar verschillen, vaak door foutieve vertalingen. Een bekend voorbeeld is de vijver van de Verdronken Kinderen (Les étangs des Enfants Noyés) in het Zoniënwoud, die aanleiding gaf tot een macabere volkslegende. In werkelijkheid verwijst de naam niet naar een tragisch verhaal, maar naar de kinderen van een zekere heer Verdroncken.

Ook de Vruntstraat kreeg een opmerkelijke vertaling. De naam verwijst naar de gevangenis ‘Vrunte’, maar tijdens de Spaanse periode werd de naam verkeerd begrepen als ‘vriend’. Zo ontstond de Franse naam 'Rue de l’Amigo'.

Tegelijk biedt tweetaligheid ook voordelen voor de onderzoekers. "Ze helpt ons enorm bij de analyse", zegt Wayens. "Neem Rue du Croissant: die kan in het Frans naar van alles verwijzen, zoals de maansikkel, het broodje of een islamitisch symbool. Dankzij de Nederlandse naam, Halvemaanstraat, is meteen duidelijk wat bedoeld wordt." Een ander voorbeeld is Rue du Niveau, wat dichtbij een school ligt. In het Frans denk je aan onderwijsniveaus, maar de Nederlandse naam (Waterpasstraat) verraadt de betekenis.

De kaart met alle gecategoriseerde plaatsnamen is momenteel online te raadplegen. De onderzoekers werken nog aan de Nederlandse vertaling.