Brusselse politie speelt voortrekkersrol in zorg voor slachtoffers van mensenhandel

De aanpak van de Brusselse politie voor slachtoffers van seksueel en intrafamiliaal geweld werpt ook zijn vruchten af bij mensenhandel. Dat zegt het federaal migratiecentrum Myria, in hun jaarverslag rond mensenhandel. Dat rapport is dit jaar gewijd aan de psychologische kwetsbaarheid van die slachtoffers en hoe daarmee moet worden omgegaan.

Alle zes Brusselse politiezones beschikken namelijk over een EVA-cel (Emergency Victim Assistance), met opgeleide ondervragers, een andere manier van verhoren en waar slachtoffers hun verhaal mogen doen met een vertrouwenspersoon.

Myria is positief over die methode, en wil dat ze uitgebreid wordt naar andere zones in België. “De EVA-cellen zetten in op de kwaliteit van het onthaal van slachtoffers, en dat is cruciaal om ervoor te zorgen dat ze zich op hun gemak voelen, veilig genoeg om hun verhaal te doen”, zegt Alexandra Büchler, expert mensenhandel bij Myria. De instelling is naast een kenniscentrum ook onafhankelijk nationaal rapporteur over mensenhandel en -smokkel.

Opnieuw slachtoffer

Het centrum waarschuwt in het jaarverslag voor ‘secundaire victimisatie’. “Slachtoffers van mensenhandel, of het nu gaat om mensen die seksueel worden uitgebuit of economisch, zijn vaak erg kwetsbaar. Wanneer zij in aanraking komen met actoren op het terrein, politie of het gerecht, kunnen ze bij een verkeerde aanpak nog kwetsbaarder worden, hun medewerking stopzetten of zelfs zwaarder getraumatiseerd worden."

“Slachtoffers worden opnieuw slachtoffer, als autoriteiten slecht met hen omgaan. Dat kan als ze een culpabiliserende houding aannemen, te weinig begrip tonen voor de positie van het slachtoffer of als ze bang zijn om zelf vervolgd te worden."

Een onthaal gericht op de noden van slachtoffers, zoals de EVA-aanpak, moet dit tegengaan. “Een van de belangrijke zaken die EVA-units doen, is zorgen dat slachtoffers hun klacht maar één keer moeten indienen en dat dat in een vertrouwenwekkende omgeving kan gebeuren. Die verhoren duren dan ook langer dan normaal, maar de politie zorgt voor pauzes. Zo wordt het risico op het herbeleven van het trauma beperkt. Ook mag een vertrouwenspersoon daarbij aanwezig zijn, als het gaat om mensenhandel is dat vaak iemand van opvangcentrum PAG-ASA.”

Daarnaast is de EVA-ruimte ook iets huiselijker ingericht, en kunnen slachtoffers ook tijd doorbrengen met de assistentiehond. Bovendien hebben alle ondervragers een opleiding gekregen met een nadruk op goed, aandachtig en empathisch luisteren naar de verhalen van de slachtoffers, zegt Büchler.

Pilootproject

Het pilootproject, opgestart in juli 2020 door de politiezone Brussel-Hoofdstad/Elsene, kreeg al navolging. Op vraag van Brussels staatssecretaris voor Gelijke Kansen Nawal Ben Hamou (PS), hebben de andere Brusselse politiezones ook een EVA-cel ingericht. Ook de korpsen van andere steden in België tonen interesse in de manier van aanpak. “Het federale regeerakkoord voorziet een uitbreiding van de aanpak naar een zo groot mogelijk aantal politiezones”, verklaart Büchler.

“Het EVA-project is oorspronkelijk opgestart op vraag van de zorgcentra na seksueel geweld, speciaal voor slachtoffers van seksueel en intrafamiliaal geweld. Maar die aanpak helpt ook bij kwetsbare slachtoffers van mensenhandel, er bestaat ook enige overlap tussen die fenomenen. In de statistieken van de zone blijkt dat zo’n 10 procent van de verhoorde personen vorig jaar, slachtoffer was van mensenhandel.”

De focus op kwetsbaarheid van slachtoffers is niet toevallig, zegt zij. “We kiezen elk jaar voor een nieuw en/of onderbelicht fenomeen. Onze focus nu komt doordat we te horen krijgen van de actoren op het terrein dat slachtoffers steeds meer kenmerken van kwetsbaarheid vertonen. Het gaat dan onder meer om psychische problemen en/of een drugsverslaving of afhankelijkheid van verdovende middelen.”

“We zien dat ze vaak al een lang parcours achter de rug hebben voor ze bij hulporganisaties of de politie terechtkomen. Vaak verblijven slachtoffers ook niet wettig in België”, legt Büchler uit.

Gidsland

België wordt in Europa nochtans gezien als een voorbeeld in de strijd tegen mensenhandel, zegt de medewerker van Myria. "We waren er al vroeg mee bezig, vanaf de jaren ‘90. Een goede praktijk zijn bijvoorbeeld onze gespecialiseerde opvangcentra voor slachtoffers van mensenhandel. Het gaat dan om PAG-ASA in Brussel, Payoke in Antwerpen en Sürya in Luik. In andere Europese landen komen die slachtoffers vaak terecht in reguliere opvangstelsels."

"In België bestaat ook een uitgebreid beschermingsstatuut. Dat biedt slachtoffers juridische steun, psychosociale bijstand en administratieve hulp. Maar om daar gebruik van te kunnen maken, moet een slachtoffer meewerken aan het onderzoek tegen de mensenhandelaars", legt Büchler uit. "Dat is een hele stap, vaak zijn slachtoffers te kwetsbaar, te bang voor represailles tegen zichzelf of hun familie om hun verhaal te doen, of beschouwen ze zichzelf nog niet als slachtoffer. Daarom bestaat er een reflectieperiode van 45 dagen, waarbij het slachtoffer tot rust kan komen en de opties rustig kan overwegen."

"Maar voor echt getraumatiseerde slachtoffers merken we dat de huidige periode te kort is. We vragen om die te verlengen tot drie maanden, een aanbeveling die ook de bijzonedere Kamercommissie Mensenhandel heeft gedaan." En die medewerking aan het onderzoek van slachtoffers is cruciaal, zo zegt Büchler. "Veel zaken rond mensenhandel staan of vallen met de verklaringen van een slachtoffer. Een slachtoffergerichte aanpak van verhoren is niet alleen in het belang van het slachtoffer, maar ik voor de hele strijd tegen het fenomeen."

“Qua wetgeving zitten we ook al vrij goed in België. Het komt er nu op aan die procedures en wetgeving goed toe te passen, daar knelt soms het schoentje. Zo moeten er voldoende middelen zijn bij politie, inspectiediensten en parket om mensenhandel te onderzoeken én vervolgen."

"Ook merken we dat er vroeger vaker gespecialiseerde diensten en magistraten waren die zich toelegden op de problematiek. Maar door besparingen, reorganisaties, andere kwesties die meer aandacht vroegen, zoals drugs en terreur, is dat steeds minder het geval. Het is jammer dat zo gespecialiseerde kennis verloren gaat", zegt Büchler. Een soortgelijk gebrek aan gespecialiseerde mensen bij de politie klaagde opvangcentrum PAG-ASA ook aan in juli.

Het werk van de EVA-cellen, die bestaan voor alle slachtoffers van seksueel of huiselijk geweld in Brussel, wordt alleszins gewaardeerd. Zo bracht koningin Mathilde afgelopen donderdag nog een bezoek aan de unit bij de zone Brussel-Hoofdstad/Elsene. Ze sprak er met hulpverleners en slachtoffers.