Liga voor Mensenrechten: ‘Liever gerichte maatregelen dan een algemeen handelsverbod’

Dat Anderlecht ‘s avonds in twee wijken alle handelszaken wil sluiten, werpt vragen op, vindt de Liga van de Mensenrechten. “Dit neigt naar een collectieve bestraffing”, schrijft beleidsmedewerker Fien De Meyer in een opiniestuk.

Donderdag beslist de Anderlechtse gemeenteraad over een ingrijpende maatregel tegen overlast: voortaan moeten handelszaken in Kuregem mogelijks sluiten om 21.00 uur, minstens drie maanden lang. Ook op en rond het Verzetsplein geldt bij goedkeuring vanavond in de gemeenteraad zo’n sluitingsbevel, vanaf 22.30 uur. Het gemeentebestuur wil met het verbod een aantal kwalijke fenomenen indijken, van drugshandel over openbaar alcoholgebruik tot lawaaioverlast en sluikstorten.

Dat het bestuur naar maatregelen zoekt om de overlast in te dijken, is begrijpelijk. Alleen is de vraag of een algemene sluiting de meest geschikte manier is om dat doel te bereiken. De Liga ziet alvast een reeks pijnpunten op het vlak van mensenrechten.

De vrijheid van handel en nijverheid is een algemeen rechtsbeginsel, gelinkt aan ons recht op eigendom en onze sociale en economische rechten. Die rechten en vrijheden van handelaars staan hier onder druk. Ook sociaal-economische rechten van buurtbewoners komen in het gedrang: iedereen heeft het recht om zich maatschappelijk te ontplooien. Een sociaal weefsel of ontspanning in de buurt zijn daarin cruciaal. Met de sluiting dreigt het bestuur een bevolking die socio-economisch sowieso al kwetsbaar is, nog meer te isoleren.

Het klopt natuurlijk dat buurtbewoners even goed in hun welzijn worden aangetast door de overlast. Het is de taak van de gemeente om voor rust en veiligheid te zorgen. De hierboven genoemde rechten zijn niet absoluut en kunnen dus ook ingeperkt worden, mits drie belangrijke voorwaarden worden gerespecteerd.

De eerste – het nastreven van een legitiem doel – is voldaan. De overlast en criminaliteit zijn reëel en wegen zwaar op de buurt; de aanpak ervan is noodzakelijk.

Te brede juridische grondslag

Ten tweede moet elke inperking een duidelijke juridische grondslag hebben. De besluiten van de gemeenteraad verwijzen naar twee algemene artikelen in de Nieuwe Gemeentewet (art. 119 en art. 135§2), die ruwweg stellen dat de gemeenteraad maatregelen tegen overlast kan nemen. Nochtans bevat diezelfde wet ook specifiekere grondslagen, met het oog op plaatsverboden voor daders, een integriteitsonderzoek naar economische inrichtingen, of de sluiting van handelszaken die betrokken zijn bij criminaliteit. Die grondslagen hebben als meerwaarde dat ze beter afgebakende procedures bevatten.

De gehanteerde wetsartikelen geven echter geen info over hoe betrokkenen geïnformeerd worden, hoe ze zich kunnen verweren of hoelang de maatregel mag duren. Nu al bleek dat sommige handelaars het verbod via de pers vernamen. De maatregel is dan wel afgebakend in de tijd, maar kan door het bestuur worden verlengd. Dit brengt heel wat onzekerheden met zich mee.

De Liga benadrukt ten slotte een derde voorwaarde: de proportionaliteit. De Anderlechtse besluiten leggen een collectieve sluiting op, die ook legitieme handelszaken treft. Als er minder ingrijpende alternatieven bestaan (bv. sluiting van probleemzaken, verbod op ammoniakverkoop, straathoekwerking, daklozenopvang …), dan kan een collectieve sluiting disproportioneel zijn. Behalve subsidiariteit moet ook de doeltreffendheid worden beoordeeld. Door alle handelsactiviteiten te verbieden ontstaat de facto een dode zone, met minder sociale controle op straat. Als de drugsdealers blijven, blijft ook het probleem. In het andere geval verplaatsen ze zich naar een naburige zone waar dezelfde problematiek zich herhaalt.

Alweer Anderlecht

Het is niet de eerste keer dat het Anderlechtse bestuur flirt met de principes van legaliteit en proportionaliteit. We zagen dat ook bij plaatsverboden voor minderjarigen tijdens oudjaar: de burgemeester hanteerde een zeer algemene verordenende bevoegdheid om maatregelen te treffen. Het gevolg: alle min 16-jarigen werden geviseerd door het plaatsverbod, in plaats van enkel daders van overlast.