Op stap met de antimaffia na de explosies in Sint-Gillis: 'Ik mis een stevig plan'

Met een vijftal explosies in korte tijd leek Sint-Gillis de voorbije weken Antwerpen wel. Het recente drugsgeweld toont hoezeer de georganiseerde misdaad zich verankert in de woonwijken, zegt Marcella Militello van antimaffiacollectief Basta! tijdens een wandeling door de wijk. “Ik mis een stevig plan.”

De Théodore Verhaegenstraat, vlak bij de Bareel van Sint-Gillis. Aan de ene zijde van de straat is de vitrine van shishabar OKLM volledig dichtgetimmerd. Aan de overzijde prijken spaanderplaten op een tiental ramen van het Institut des Filles de Marie. Tot enkele huizen verderop zijn panden met gebroken ruiten.

De schoolramen zijn niet alleen haastig dichtgespijkerd, leerlingen en leerkrachten hebben de gevel van tekeningen en boodschappen voorzien, van “Vredeswijk, geen oorlogszone” over “Neen aan geweld, ja aan hoop” tot “School is al ingewikkeld genoeg, bedankt om het niet nog moeilijker te maken”.

“Drugsgeweld is al lang niet meer iets dat zich enkel onder criminelen afspeelt, dat zie je op deze plek goed”, zegt Marcella Militello, terwijl ze de gevel van de school in zich opneemt. “De ontploffing vond trouwens plaats net na middernacht in het weekend, als de Bareel normaal vol leven is. Door de werken is de straat nu afgesloten, maar het had anders kunnen aflopen. Even verderop zijn er ook al twee kogels in de gevel van de school aan het Bethlehemplein beland.”

Militello groeide op in Sicilië, waar ze al actief was in de sociale antimaffiabeweging. Hier woont ze in de wijk en is ze voorzitster van Basta!, de Belgian Antimaffia Steps Towards Awareness. De kleine organisatie probeert in België het bewustzijn aan te scherpen rond de georganiseerde criminaliteit en wat eraan te doen, de recepten uit Italië daarbij indachtig.

Geworteld in de wijk

“Mensen denken vaak dat maffia iets exclusief Italiaans is, maar dat klopt niet. Wat je in Sint-Gillis ziet, doet er sterk aan denken: escalerend geweld over een bepaald grondgebied, met grote financiële belangen als inzet. Een verworteling in de wijk ook, waarbij misdaadgeld lokaal wordt witgewassen en vervolgens in de legale economie vloeit, het wijst allemaal op belangrijke misdaadstructuren. Nu draait het geweld rond drugstrafiek, maar als die criminelen diversifiëren, kan de aanleiding veranderen. In Italië waren er bijvoorbeeld ook een soort oorlogjes over wie de aanbesteding voor de vuilnisophaling zou krijgen.”

Even verderop stapt ze langs een gesloten handelszaak, die tot voor kort een soort zenuwcentrum was van de lokale drugshandel. “Op het trottoir hingen tal van jongeren rond, dat voelde als een beschermend schild voor dat handeltje”, vertelt Militello. Tot procureur Julien Moinil de zaak liet sluiten. “Sinds dit jaar hebben de gemeenten meer middelen om administratief op te treden,” zegt de Basta!-voorzitster. “Ze kunnen de voedselinspectie sturen, de sociale inspectie en ga zo maar door. Dat is nodig, want meestal is het lastiger om te bewijzen dat het om drugshandel of witwassen gaat.”

In het dossier van de handelszaak – waarvan BRUZZ de details niet kan vrijgeven – reageerde het gerecht op criminele feiten. Maar actie ondernemen kan ook voordat er een misdaad wordt gepleegd, weet Militello. “Nederland hanteert het zogenoemde barrièremodel, waarbij je het hele zakenmodel van een crimineel ontleedt met alle stappen die hij moet zetten om bijvoorbeeld aan witwassen te doen. Een dergelijke analyse leert je meteen waar je hem kan raken: hij moet een lokaal vinden, een vergunning aanvragen en respecteren, het personeel van een horecazaak bijvoorbeeld moet over de juiste diploma's beschikken.”

Die aanpak, door obstakels op te werpen, wil ook Sint-Gillis steeds meer toepassen via een integriteitsonderzoek, bevestigt burgemeester Jean Spinette (PS).

Witwassen en drugsgeld dat in de legale economie vloeit: voor de wijk zijn het gevaarlijke vormen van gif, weet Militello. “Hoe meer criminelen daarin slagen, hoe minder buurtbewoners het gevaar ervan zien. Want plots zorgen de drugsbazen tegelijk voor werkgelegenheid, huisvesting en is het inkomen van hele gezinnen verbonden met de drugshandel. Die bendeleiders, die trouwens uit de wijk komen, kunnen zich dan als ondernemers profileren.”

Die normalisering is in de brede wijk rond het Bethlehemplein al een reëel fenomeen, waarschuwt de antimaffia-activiste. “En het is alleen maar mogelijk omdat we het probleem decennialang hebben verwaarloosd, op verschillende gezags­niveaus. De lange tijd zonder Brusselse regering heeft op dat vlak niet geholpen.”

Krachtige boodschap

Ook vandaag is de urgentie van de situatie nog altijd niet overal doorgedrongen, vindt Militello. “De gemeente, de politiezone en de nieuwe procureur zijn wel actief, maar ze hebben ook niet alle hefbomen. Ik mis een sterke stellingname op het nationale niveau. Een krachtige boodschap aan de bevolking dat we het hier niet bij zullen laten, dat er een globaal plan is, waar we onze energie zullen insteken."

"In de plaats hoor ik minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin (MR) de bal terugspelen naar het lokale niveau: 'Ja maar, jullie wilden geen soldaten.' Ook de nationale oppositie is trouwens stil, alsof het hen niet interesseert en dit enkel het probleem van Sint-Gillis is. (Verheft haar stem) Dit is een nationaal probleem. En we hebben nu wel een nationale drugscommissaris die een goede analyse maakt, maar doet de regering daar iets mee?”

Als Militello over de soldaten op straat spreekt, moet ze even met de ogen rollen. “Voor het drugsgeweld in deze wijk kunnen die helemaal niets betekenen. Als je militairen al inzet, moet dat heel gericht zijn. In Sicilië deden de soldaten een tijdlang de begeleiding van gevangenentransporten, militairen zijn getraind in ambassadeurs escorteren. Zo maak je agenten vrij.”

Praat erover op school

Hoe een globaal plan er moet uitzien, daar heeft Basta! wel een idee over. “Het begint met preventie. Dat betekent onder meer dat je op school al over de risico's van drugs en dealen durft te praten. Dat gebeurt vandaag al in Frankrijk, Nederland en Italië in het middelbaar. In België is het een beetje zoals met seksuele voorlichting: 'Ja, maar dan riskeren we dat ze er sneller aan beginnen.' Dat is een beetje te makkelijk.”

Preventie betekent verder een stevige focus op mentale gezondheid en verslavingen, zegt Militello, net als meer inspanningen tegen dakloosheid, met name bij minderjarigen. “Vijftienjarigen die op straat belanden, vormen echt een vogel voor de kat. Ze kunnen niet enkel in de drugstrafiek belanden, die wordt dan al snel hun enige sociale netwerk, waardoor je er heel moeilijk weer uitkomt. De laatste tijd worden jongeren steeds vaker via het darkweb gerekruteerd. Daar kunnen we strategieën tegen gebruiken die we ook tegen radicalisering gebruikten.”

In het linkse Sint-Gillis gaan geregeld stemmen op die vrijwel uitsluitend de kaart van de preventie trekken. Afgelopen donderdag interpelleerde het 'burgercomité van het plein met de twee banken' nog in de gemeenteraad. De initiatiefnemers stellen dat de politieaanpak faalt en die dus moet worden afgebouwd. Tegelijk vragen ze een gebruikersruimte, housing firstwoningen voor daklozen en een plek waar jonge daklozen tot rust kunnen komen en begeleid worden.

Verhuisd naar het veiligere Molenbeek

Samen met Militello stapt BRUZZ in de richting van het naamloze plein in kwestie. Het ligt vlak bij het Bethlehemplein, aan de overkant van de Verhaegenstraat en kreeg de voorbije jaren steeds meer te maken met dealers die de hete adem van de politie op het Bethlehemplein beu waren.

“Tegelijk is dit een beetje de plek geworden waar de gebruikers naartoe trekken”, vertelt de activiste. “Dat levert echte problemen op voor de bewoners. Kleine kinderen kun je niet zomaar laten spelen, je weet nooit wat ze in de mond nemen. Ik ken mensen die ondertussen verhuisd zijn, een iemand zelfs naar Molenbeek, omdat hij het daar veiliger vindt.”

De analyse van het lokale buurtcomité deelt Militello maar gedeeltelijk. “Een gebruikersruimte en een ambitieuze daklozenaanpak zijn zinvol, maar het is een illusie om te denken dat we er zonder krachtig optreden van het gerecht en de politie zullen uitraken. Op achtergrond spelen nog trauma's over het optreden van de Uneus-brigade enkele jaren geleden. Die bestreed de drugshandel, maar kwam ook in opspraak voor onnodig geweld.”

De strijd van politie en gerecht moet net veel intensiever en meer gecoördineerd, vindt Basta!. “Je hoort de hele tijd over een maatregeltje hier en dan eentje daar, maar het moet één krachtig plan zijn. Dat houdt verschillende zaken in: bevoegdheden die minder versnipperd zijn dan vandaag, echte nabijheidspolitie, hooggespecialiseerde onderzoekers die zich toeleggen op de georganiseerde misdaad, onder meer wat de financiële structuren betreft. Maar ook een goede kennis van wat de culturele codes zijn binnen de organisatie.”

Net de combinatie van die inzichten was de kracht van het legendarische duo onderzoeksrechters Giovanni Falcone en Paolo Borsellino in Italië, zo weet Militello: “De een had een formidabele kennis van de financiële vertakkingen van de maffia, de tweede een fijn begrip van alle sociale aspecten, wie waar stond in de organisatie en wie met wie trouwde … Geen wonder dat ze allebei vermoord zijn.”

Caddies op de stoep

De wandeling met de antimaffiamilitante leidt ten slotte naar de Bosniëstraat, de straat waar eenzelfde huis al verschillende keren het doelwit was van aanslagen met vuurwapens én explosieven. Lager in die straat staat een vijftal vrouwen te wachten op de stoep, hun boodschappentrolley's netjes op een rijtje geparkeerd. “Straks begint een voedselbedeling”, legt Militello uit, die trolley's staan er als een soort ticketsysteem, ze tonen wie als eerste aankwam.”

De armoede in de wijk blijft een factor die evengoed meespeelt in het hele drugsverhaal, weet Militello. “Nu Brussel geen geld meer heeft en de federale regering de werklozensteun in de tijd beperkt, zal die situatie alleen verergeren. Dan wordt de lokroep van gemakkelijk drugsgeld natuurlijk nog groter.”

Reden te meer voor de Basta!-voorzitster om behalve preventie en repressie nog een derde aspect te benadrukken: reparatie. “Als een grondgebied aangevallen en beschadigd wordt door de georganiseerde misdaad, moet je net extra investeren en zo de voedingsbodem voor bijvoorbeeld drugstrafiek verminderen. Dat kan door panden en andere eigendommen van criminele organisaties te confisqueren en op die plekken iets te creëren dat de gemeenschap net nodig heeft. In de De Mérodestraat is zo jaren geleden een illegale textielfabriek opgedoekt en richtte de gemeente vervolgens een opleidingsrestaurant in. Dat noem ik een puzzelstuk voor de oplossing.”