Schade loopt op tot tienduizenden euro’s: wie zit achter de Brusselse rellen?

Na vijf dagen van hevige jongerenrellen in het centrum van Brussel loopt de schade op tot vele tienduizenden euro’s. Ondertussen lijkt het steeds duidelijker dat de scholierenprotesten gekaapt werden door relschoppers zonder specifieke sympathie voor het onderwijsveld.

De onderwijsrellen van de afgelopen dagen in Brussel mondden uit in iets wat ver staat van ‘vreedzaam protest’. De vernielingen door gemaskerde oproepkraaiers waren talrijk en er sneuvelden deelsteps, fietsen en een deelwagen.

“Gelukkig bleef het voor ons voorlopig bij die ene uitgebrande wagen”, zegt Nick Van den Eynde van deelplatform Poppy. “Voor ons ligt de kost waarschijnlijk tussen de 10.000 en 12.000 euro. Helaas gebeurt dit meermaals per jaar. Wij rekenen het mee in de begroting”, legt Van den Eynde uit. “Maar dat zou natuurlijk niet mogen. Momenteel leidt dit ons nog niet tot een exit uit de Brusselse markt, maar het moet natuurlijk allemaal wel rendabel blijven.”

Ook voor Bolt, een aanbieder van deelfietsen en -steps, is een vertrek uit Brussel voorlopig een stap te ver. “Dat is niet aan de orde”, bevestigt Alexis Hiernaux, manager voor de Benelux. “Maar we spreken zeker van tienduizenden euro’s schade. Als er manifestaties zijn, proberen we no-go-zones in te stellen voor onze voertuigen, maar je kan niet op alles anticiperen.”

Total loss

De aanpak is gelijkaardig bij de concullega’s van Voi, een andere aanbieder van fietsen en steps. “Vermoedelijk zijn er bij ons een vijftiental voertuigen total loss en dan gaat het inderdaad over tienduizenden euro’s”, zegt manager Yessin Aattache. Bij platformbedrijf Dott spreken ze van veertien vernielde fietsen en steps en 20.000 euro aan schade. De omvang van de schade aan het straatmeubilair - het glas van meerdere bushokjes werd bijvoorbeeld aan diggelen geslagen - is nog niet gekend.

Terwijl alle informatie nog verzameld wordt, lijken de volgende Brusselse betogingen al in zicht. Mars Attacks – het collectief achter de protesten tegen de besparingen in het Franstalig onderwijs, dat zijn naam dankt aan de gelijknamige film van Tim Burton – plant op 14 juni een manifestatie aan het Noordstation en op 18 juni eentje aan het Muntplein. De betoging van komende zondag is in de eerste plaats tegen militarisering gericht, Mars Attacks sluit aan.

Het collectief Mars Attacks wist op korte tijd veel mensen aan te spreken en te mobiliseren rond de onvrede in het Franstalig onderwijs. Op drie maanden tijd groeide het aantal volgers van nul tot 27.000 op Facebook en 10.000 op Instagram.

Door tot de finish

De besparingen van de Franse gemeenschapsregering werden vorige week goedgekeurd. Leerkrachten in de laatste drie jaren van het secundair Franstalig onderwijs moeten twee uur extra lesgeven voor hetzelfde loon, vaste benoemingen worden afgeschaft, het budget voor schoolmateriaal en schoolmaaltijden krimpt drastisch en het inschrijvingsgeld voor het hoger onderwijs stijgt met 43 procent.

Mars Attacks laat op zijn kanalen weten dat het “doorgaat tot de finish”. Tegelijk stellen de bezielers met spijt vast dat hun betogingen gekaapt worden. Maandag waren er in Brussel 2.500 vreedzame betogers, maar slechts een fractie daarvan ging over tot vandalisme en rellen. Na de vreedzame betoging aan het Poelaertplein kwam het tot rellen aan Centraal en trokken volgens de politie zo'n 500 heethoofden naar het hoofdkwartier van de MR in Sint-Gillis.

“Wij discussiëren veel met studenten over de aanpak, in de hoop dat het niet uit de hand loopt”, zegt Sébastien Demarche, coördinator van Mars Attacks. “Het zijn zeker niet de leerkrachten die aanmoedigen om dingen in brand te steken, maar we stellen vast dat er zich relschoppers onder de betogers mengen die niets met het onderwijs te maken hebben. Wij hebben er geen contact mee, dus ik heb ook geen idee waar die mensen vandaan komen.”

Misprijzen

Demarche ziet wel een gedeeld ongenoegen. “Wat je hier ziet, is een misprijzen van de jeugd voor politiek en politie”, luidt zijn analyse. “Dat jongeren hun plaats opeisen in de maatschappij - zeker tegenover de extreme repressie van de politie - juich ik toe, maar niet de vernielingen.”

Tussen afgelopen donderdag en vandaag werd de aanpak van de politie inderdaad net zozeer onderwerp van het protest als de onderwijsbesparingen. ‘Ni matraque, ni réforme’ of ‘geen matrak, geen hervorming’, was maandag de slogan. Die dubbele boodschap ‘hielp’ om veel boze jongeren de straat op te krijgen, sommigen vreedzaam, anderen helemaal niet.

Maandag waren het gemaskerde relschoppers die een wagen in brand staken. Er werd ook een dertienjarige opgepakt met een bus benzine. Ondertussen zijn 23 personen ter beschikking gesteld van het parket.

Kasseien gooien

Ook de politie stelt vast dat er afgeweken wordt van het protestdoel. “Het is moeilijk om precies de vinger te leggen op wie met welke bedoelingen naar de betoging komt”, zegt Robin De Becker van politiezone Brussel-Hoofdstad/Elsene. “Maar wij gaan toch uit van relschoppers die zich mengen onder de betogers. En ik ben blij dat wij niet de enigen zijn die dat vaststellen, want de voorbije dagen was het narratief dat de politie hard tekeer ging tegen brave onderwijsbetogers. Wie echter met kasseien gooit of buurtwinkels plundert, noem ik geen brave betogers.”

Wie dan precies de infiltranten zijn die de voorbije dagen van de manifestaties in Brussel gebruikmaakten om vernielingen aan te richten, is moeilijk te achterhalen. PS, Ecolo en vooral PTB, oppositiepartijen in de Franse Gemeenschap, steunen de onderwijsprotesten, maar veroordelen het geweld.

Het extreemlinkse Secours Rouge, dat in eerdere Brusselse betogingen al van geweld werd beschuldigd, liet zijn leden ook tijdens de protesten van de voorbije dagen in real time weten waar er agenten in burger stonden. De extreemlinkse collega’s van Antifa Brussel koppelen onvrede over politiek en politie dan weer aan de komst van de Franse extreemrechtse politicus Jordan Bardella donderdag naar het Vlaams Parlement.

Ze roepen de onderwijsbetogers op om ook donderdag hun ongenoegen te komen uiten. Toch blijft het voorlopig onduidelijk of het geweld van de laatste dagen gedeeltelijk extreemlinks geïnspireerd was.

Zorgplicht

VUB-criminologe Marijke Van Buggenhout, gespecialiseerd in jongerencriminaliteit, merkt een samenloop van omstandigheden bij het ontstaan van de rellen. Ze kijkt in de eerste plaats naar de rol van de politie. Van Buggenhout noemt het politieoptreden “disproportioneel”, net als de Franstalige mensenrechtenliga.

“Ik was toevallig zelf even aan Brussel-Centraal en zag een politie die haar zorgplicht niet nakwam. Hun taak is de-escaleren, maar dat deden ze zeker niet. Met de grote middelen, waterkanon en oproeruitrusting ingrijpen, lokt alleen maar meer reactie uit.”

En dan is er nog de stigmatisering van jongeren. “Ik zie veel polariserend taalgebruik, zowel in de politiek als de media”, klinkt het. “Dat wakkert frustraties aan bij jongeren die zich al niet gehoord voelden. Sowieso zien we dat jongeren uit kansarme milieus zich meer op de straat terugplooien en daar makkelijker gerekruteerd kunnen worden.”

Professionele relschoppers

Collega VUB-criminoloog Mattias De Backer kijkt eveneens richting jongeren zonder toekomstperspectief. “Brusselse jeugdwerkers spreken over 'afhakers': jongeren die door de klassieke netwerken gemist worden”, vertelt hij. “Ze gaan niet meer naar school, hebben geen werk, werken niet structureel samen met een jeugdwerker, en dat gaat gepaard met een afkeer van de dominante normen en waarden.”

De Backer ziet daarbij verschillende groepen elkaar aanstoken. “Enerzijds heb je de mensen die ik bijna professionele relschoppers zou durven noemen. Die zie je ook op oudejaarsavond of bij voetbalwedstrijden, maar ze krijgen een deel van de jongeren mee die met dezelfde frustraties zitten. In de sociale psychologie van rellen zie je de aanstokers en de meelopers, en die laatste groep heeft achteraf soms spijt. Zo wordt een betoging een moment om gedeelde en opgekropte frustraties te uiten”, besluit hij. En zo wordt een vreedzaam protest uiteindelijk onvreedzaam.