Fatima Zibouh en Frederik Lamote: ‘Deze politieke crisis voelt als een vernedering’

Voor Fatima Zibouh en Frederik Lamote mag het burgerprotest tegen de politieke stilstand niet uitdoven – ook als er straks een nieuwe regering uit de lucht zou vallen. “We moeten Brusselaars uit de volkswijken ook kunnen mobiliseren.”

Fatima Zibouh en Frederik Lamote hebben al een trackrecord opgebouwd in het Brusselse sociale weefsel, maar toch gingen ze recent pas voor het eerst op de koffie. Zibouh verschijnt al jaren op het toneel als stem tegen discriminatie, als politicologe en recent nog als mede-opdrachthouder van de kandidatuur van Molenbeek voor Culturele Hoofdstad in 2030.

Lamote stond dan weer aan de wieg van Growfunding, waarmee maatschappelijk relevante projecten konden bloeien dankzij centen van burgers. Ondertussen is hij al tien jaar aan de slag als voorzitter van de vzw Toestand, die leegstaande gebouwen in Brussel nieuw leven inblaast.

Maar de paden van beide Brusselaars kruisten nog niet, tot die koffie enkele maanden geleden, tijdens een vergadering van de collectieven waarvan Zibouh en Lamote mee aan de kar trekken. Hun uitgangspunt stemt namelijk overeen: de politieke stilstand in Brussel aan de kaak stellen. Zibouh engageert zich bij We Are Brussels, Lamote bij Respect Brussels. Maar in dit interview spreken ze uit eigen stem, als Brusselaars.

“Vanuit een noodkreet, een cri de coeur. Want Brussel zet stappen achteruit.” Voor Lamote, met wie we het gesprek aansnijden – Zibouh zal een tiental minuten later aanschuiven – vormde het veto van de PS tegen de N-VA, eind 2024, de aanleiding om de mouwen op te stropen en het protest tegen de grootste crisis uit de Brusselse politieke geschiedenis op gang te blazen.

Waarom was dat veto van de PS tegen de N-VA voor u de aanleiding om actie te voeren tegen de politieke stilstand?

Frederik Lamote: Ik heb persoonlijk niets met de N-VA, maar ze blijft wel een democratische en legitieme partij. Het gaat ook om een principe: na decennia communautaire vrede en goede samenwerking op het terrein tussen de gemeenschappen voelde het veto van een Franstalige partij tegen de Nederlandstalige coalitie alsof we in Brussel weer moeten vechten voor onze Vlaamse identiteit.

Bovendien staan de spelregels voor de regeringsvorming in de Brusselwet. Die spelregels kan je niet en cours de route aanpassen. Laaouej heeft de formatie vooral gebruikt om oppositie te voeren tegen de Arizona-partijen. Zo werkt het niet. De politiek moet haar wetten respecteren, zoals burgers de wetten moeten respecteren.

U heeft zich dit jaar in een brief aan Laaouej gericht, die in enkele kranten verschenen is. “Beste meneer Laaouej, waarom houdt u niet van ons? Terwijl we ons moeten voorbereiden op de wereld die komt, weigert u een gesprek aan te gaan met onze verkozen vertegenwoordigers. Dat is niet hoe we als Brusselaars samenleven”, schreef u.

Lamote: Ik ben die brief ook bij hem in de brievenbus gaan droppen, Laaouej woont net zoals ik in Koekelberg. Een paar dagen later kwam ik hem tegen. Hij vond het een scherpe, maar geen onbeleefde brief. Enkele weken later hebben we twee uur lang in mijn tuin gezeten, met koffie en taart. Het was een respectvol, diepgaand gesprek, over allerlei Brusselse thema’s.

Jullie hebben in de lente en de zomer Respect Brussels opgestart met een aantal betogingen. Wat opviel: het burgerprotest kwam vooral uit Nederlandstalige hoek.

Lamote: Het was inderdaad eerst een Nederlandstalig initiatief en dan ook nog eens van blanke, mannelijke veertigers. De Nederlandstalige gemeenschap is weliswaar klein, maar ook heel sterk georganiseerd, met goed gefinancierde instellingen. En je leert elkaar uiteraard snel kennen in die wereld. Maar we vingen ook al snel op dat ook Franstaligen initiatieven op touw aan het zetten waren, waarna we de handen in elkaar geslagen hebben.

Mevrouw Zibouh, u bent wat later actief geworden in het protest, via het Collective 541 – We Are Brussels. U heeft veel ervaring met burgeracties. Waarom blijven de initiatieven voorlopig eerder kleinschalig?

Zibouh: Omdat elke sector tot dusver vooral in eigen boezem heeft gekeken. Nu zijn we alle initiatieven aan het verzamelen. De voorbije maanden hebben we de verschillende spelers geïdentificeerd, wat al heeft geresulteerd in een manifest dat ondertekend is door allerlei Brusselaars uit het middenveld en de economische, academische en culturele wereld.

Lamote: Laten we de stedelijke context ook niet uit het oog verliezen. Twee op de drie Brusselaars is afkomstig van buiten Brussel. Die kennen dat communautaire verhaal van Nederlandstaligen versus Franstaligen niet eens, dat bestaat nauwelijks op straat. Een derde van de Brusselaars leeft onder de armoedegrens en heeft niet de luxe om zich met politiek bezig te houden. Bovendien zijn veel organisaties afhankelijk van subsidies van de Brusselse regering. Ga maar eens bijten in de hand die je voedt.

Het protest beperkte zich tot nu toe vooral tot een aantal manifestaties. Waar broeden jullie nog op?

Zibouh: We hebben verschillende strategieën ontwikkeld. Op korte termijn eisen we uiteraard een regering, via onderhandelingen in conclaaf. Op middellange termijn vragen we dat experts – academisch, maar ook op het terrein – betrokken worden tijdens de rest van de legislatuur.

Op lange termijn willen we een ‘B1000’ organiseren, naar analogie met de G1000 die David Van Reybrouck heeft gelanceerd bij de federale formatie in 2010-2011. Net zoals toen is het de bedoeling om via burgerpanels de burgers dichter bij het beleid te brengen. Het kan dan niet alleen gaan over institutionele hervormingen, maar ook over een brede waaier aan bevoegdheden, over de vraag waar het Brussels project naartoe moet.

Vrezen jullie niet dat zulke initiatieven zich altijd in een zekere bubbel zullen blijven afspelen?

Lamote: Het is een privilege om hier tijd voor te hebben. Daar moeten we niet flauw over doen. Per definitie zit je dan in een bubbel. Is dat ideaal? Nee. Is dat een reden om het niet te doen? Ook niet. Is het een uitdaging voor ons om daar iets aan te doen? Ja. We zijn begonnen met vier blanke mannen, alle vier veertigers. Nu zijn We Are Brussels en Respect Brussels aan het groeien, over de taalgrenzen heen. Ik ben ook eerlijk: pas vanaf de actie op 9 december, toen het nationaal formatierecord werd verbroken, zijn we wat aanweziger geworden. Daarvoor waren we een quantité négligeable, dat geef ik toe.

Kunnen zulke collectieven de Brusselaars wel representeren?

Zibouh: Dat is een goede en belangrijke vraag. We moeten de volkswijken ook kunnen mobiliseren. Volgens mij kunnen we ook Brusselaars zonder diploma bereiken via de mensen uit allerlei sectoren die nu op de kar springen. Want die mensen hebben een breed netwerk en dankzij hen kunnen we de grenzen van de sectoren, talen en sociale klassen overbruggen om zoveel mogelijk verschillende Brusselaars te verenigen. Dat is ons leidmotief.

Met impact op het beleid als uiteindelijk doel?

Zibouh: We hebben geen verborgen agenda. Bovendien gaan we ook door een leerproces. Onze beweging groeit stap per stap. Trust the process. Misschien zijn we nog klein in aantal, maar Brusselaars spreken er aan de kersttafel echt wel over.

Lamote: Op korte termijn willen we vooral de druk blijven opvoeren op de politieke stilstand. Daarna willen we kunnen wegen op een regeerakkoord.

Willen wegen op een regeerakkoord impliceert toch een zekere agenda?

Lamote: We vinden wel dat de sociale realiteit van deze stad het uitgangspunt moet vormen voor elke beleidskeuze die genomen wordt, los van wat er in Vlaanderen, Wallonië of op het federale niveau beslist wordt. Brussel moet weer op de eerste plaats komen in de Brusselse besluitvorming. Maar wij gaan geen concrete beleidsvoorstellen doen.

Die identiteit is toch te meerlagig en complex om als uitgangspunt te dienen?

Lamote: Die identiteit is vrij eenvoudig: het gaat over de ruimte die we delen. We hebben geen bank voor Franstaligen en een bank voor Nederlandstaligen. Wie nu ook het vuilnis ophaalt: een vuilbak is een vuilbak.

Een zo volwaardig mogelijk gewest, los van communautaire strijd.

Zibouh: Ja. We pleiten niet voor een bepaalde coalitie, we denken niet in ideologische termen. Het gaat over een methodologie: je kan de politiek niet loskoppelen van de burgers. Dat gebeurt vandaag wel. De Brusselaars worden aan de kant geschoven. De kloof tussen het politieke debat en de sociologie van de Brusselaars is gegroeid. Dat is een stap achteruit. In plaats van de stem van de Brusselaars bij de verkiezingen van vorig jaar, zijn het de stemmen van partijvoorzitters en de andere niveaus die doorwegen.

Momenteel zitten zeven partijen aan de onderhandelingstafel. Wat als er binnenkort een nieuwe Brusselse regering is? Houden jullie acties dan op?

Lamote: Dit is een strijd op lange termijn. Voor mij voelt deze saga als een vernedering. We moeten vermijden dat de Brusselaars dit nog eens zouden meemaken.

Dat ligt weliswaar voornamelijk in de handen van de politici.

Lamote: Ik denk dat deze crisis aantoont dat er een staatshervorming moet komen en als het van mij afhangt moeten de burgers daar een zeg in hebben.

Dan zal het niet alleen over Brussel gaan.

Lamote: Brussel kan ook hervormen zonder het federale niveau. Denk aan de hervorming van onze administraties. Dat ligt nu ook op de onderhandelingstafel. De stad moet efficiënter zonder aan dienstverlening te verliezen.

Dat is geen staatshervorming.

Zibouh: Het kiessysteem moet in ieder geval wel op federaal niveau bijgestuurd worden. We moeten ons de vraag stellen of het nog normaal is om het kiescollege in een Franstalig en Nederlandstalig deel op te splitsen. We leven in een meertalig Brussel. Het is tijd voor tweetalige lijsten, met respect voor de bescherming van de Nederlandstalige minderheid.

Lamote: Brussel kan trouwens ook zelf al het aantal parlementsleden naar beneden brengen.

Heeft Brussel niet ook te veel autonomie gekregen?

Zibouh: Een van de redenen van de huidige verlamming is net de inmenging van niet-Brusselse politici, om Georges-Louis Bouchez niet bij naam te noemen. De Brusselse politieke autonomie is gerechtvaardigd, maar laat de Brusselaars die dan ook zelf volledig vastpakken.

Lamote: We zijn vooral een speelbal geworden van partijbelangen op andere niveaus. Sinds de splitsing van Brussel-Halle-Vilvoorde wegen de Nederlandstalige Brusselaars veel minder op het federaal niveau. De Vlaamse partijvoorzitters winnen stemmen door Brussel-bashen.

Jullie zijn ook op bezoek gegaan bij formateur Yvan Verougstraete aan het begin van zijn formatie-initiatief. Hoe ging dat gesprek?

Zibouh: Heel constructief. Hij wil mensen samenbrengen en beseft dat dit misschien wel de poging van de laatste kans is. Het is veelzeggend dat hij ons uitnodigt om de stem van het Brussels sociaal weefsel te vertegenwoordigen. Dat is een belangrijk signaal.

Lamote: Ik heb tot hiertoe van andere politici vooral gehoord dat ze hun best hebben gedaan, maar dat het de schuld van een ander was dat er nog steeds geen regering is. Nu heb je met Verougstraete iemand die als partijvoorzitter van Les Engagés de MR heeft buitengezet, wat eigenlijk niet in het voordeel van zijn partij zou kunnen spelen. Maar hij spreekt wel met respect en vooral: hij luistert.

Wat verwachten jullie van een nieuwe Brusselse regering?

Lamote: Een plan op lange termijn, zodat we binnen tien jaar weer fier kunnen zijn op deze stad. In ieder geval zal een nieuwe regering tenminste legitiemer zijn dan de chaos die gepaard gaat met de regering in lopende zaken.

Zibouh: We zijn niet naïef. De verenigingen en het middenveld zullen ook door een nieuwe regering getroffen worden. Zeker de meest kwetsbare Brusselaars, net als door de Arizona-maatregelen.

Het middenveld probeert in de bres te springen waar de overheid steken laat vallen, maar zal door die overheid zwaar geraakt worden. Dat is verontrustend. Net daarom is een enthousiasmerend project voor Brussel nodig, zeker nu zoveel mensen Brussel de rug toekeren door de onveiligheid, de netheid of de mobiliteit. Onze acties zijn ook een noodkreet uit liefde voor de stad.

Als de centrumlinkse formatiepoging mislukt, is het dan niet tijd voor radicalere acties?

Zibouh: We willen constructief zijn, niet polariserend. We hopen in eerste instantie op een regering. Wait and see.

Lamote: Nu worden we misschien wel genegeerd, maar als we bijvoorbeeld geweld zouden gaan gebruiken, geven we de politici een heel goed argument om ons te blijven negeren. We moeten vertrekken vanuit respect voor de stad en haar inwoners. We moeten onze acties kunnen volhouden op lange termijn. Groter en anders, onze tactieken aanpassen: ja. Maar gewoon luider roepen omdat we genegeerd worden, zal niet werken. Dan verliezen we onze geloofwaardigheid.

Tot slot. Wat is jullie eindejaarsboodschap aan een Brussels politicus naar keuze?

Zibouh: Ik wens Yvan Verougstraete veel moed. Ik zou niet in zijn schoenen willen staan.

Lamote: Ik denk aan Fouad Ahidar. Je kan het oneens zijn met hem, maar die man is twintig jaar lang volksvertegenwoordiger geweest, is voorzitter van de VGC geweest, ondervoorzitter van het parlement... Vervolgens wint hij de verkiezingen en wordt hij langs alle kanten zwartgemaakt. Hij verdient meer respect. Ik hoop dat hij dat in de toekomst wel krijgt.