Het ABC van de formatie: van 'AI' tot 'Motie van wantrouwen' (1/2)

De Brusselse politiek stond in 2025 in het teken van de dramatische regeringsvorming. BRUZZ blikt met het ABC van de formatie in twee delen en met enige zin voor spot terug op een dolgedraaide jaargang vol ongeziene plotwendingen, gecrashte formatiepogingen en bijtende quotes.

AI

Terwijl hij met lede ogen het formatiespel moest aanzien, heeft Rudi Vervoort (PS) de kaap van de 4600 dagen als Brussels minister-president gerond – alleen Charles Picqué stond langer aan het roer van het gewest. Ondertussen mocht Vervoort ook als ontslagnemend regeringsleider zo nu en dan naar het buitenland trekken. In oktober bijvoorbeeld, toen hij meeging op handelsmissie naar Californië. In het zonlicht van Los Angeles sprak BRUZZ met hem onder meer over de rol van artificiële intelligentie. Of AI de formatie kan oplossen? “Artificiële intelligentie heeft nog lang niet de nodige intuïtie over persoonlijkheden”, wist Vervoort. “En de regeringsonderhandelingen zijn in Brussel echt wel een probleem van persoonlijkheden”, wist hij ook.

Best and final offer

David Leisterh was lange tijd de gedoodverfde opvolger van Vervoort, tot eind oktober het doek voor hem viel. Aan het slot van de begrotingsonderhandelingen struikelde Leisterh tot twee keer toe over zijn eigen ‘best and final offer’, waarna hij er finaal de brui aan gaf. Vooral tussen de PS en de liberalen bleef het water te diep om een akkoord te vinden. Zo’n ‘best and final offer’ is trouwens meestal niet ‘best’ en al zeker niet ‘final’. Het moet tijdens onderhandelingen vooral de deur naar toegevingen openzetten. “Een ‘bafo’ heeft ook een communicatieve functie”, zei politicoloog Carl Devos aan BRUZZ. “Als het niet lukt, kan de MR zeggen dat de anderen niet willen.”

Chefsache

Wat sommigen wel wilden, was de partijvoorzitters, de eerste minister of zelfs de koning inschakelen om de formatie op te lossen. Premier De Wever of koning Filip zijn weliswaar aan handen en voeten gebonden, maar de partijvoorzitters moeiden zich wel. MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez verbrandde zijn handen aan de formatie, Les Engagés-voorzitter Yvan Verougstraete zette de MR vervolgens eigenhandig buitenspel, Vooruit-voorzitter Conner Rousseau was dan weer verantwoordelijk voor het nekschot voor de linkse meerderheid van Ahmed Laaouej (PS), en CD&V-voorzitter Sammy Mahdi schoot de centrumlinkse piste van Verougstraete af nog voor ze goed en wel van start was gegaan. ‘Chefsache’, de term waarmee aangeduid wordt dat de ultieme bazen een netelige zaak in handen moeten nemen, bracht Brussel in ieder geval nog geen regering.

Democratisch deficit

Het uitblijven van een regering bracht in Brussel ook nog geen massa boze burgers op de been – in tegenstelling tot de 34.000 verbolgen Belgen die bij de aanslepende federale formatie van 2010-2011 op straat kwamen. Alleen het burgerprotest begin december, toen Brussel het nationaal formatierecord verbrak, wist een bescheiden indruk te maken. “Vijfhonderd mensen gaan betogen tegen de politieke stilstand, maar een petitie tegen een kerststal op de Grote Markt krijgt 45.000 handtekeningen. Dat krijg ik niet uitgelegd”, zei Open VLD-voorzitter en Brusselaar Frédéric De Gucht enkele weken geleden tijdens een debat met PS-kopman Ahmed Laaouej. “We zitten met een democratisch deficit.” Tekenend was een Terzake-reportage eind november, waarin journalist Stein Falk bij Brusselse marktkramers peilde of ze minister-president Vervoort kenden. U kan de antwoorden, ook na 4600 dagen als gewestbaas, al raden.

El Mokadem

Wie de op een na langstzittende Brusselse minister-president is, weten we intussen. Maar vragen bij welke partij Brussels parlementslid Soulaimane El Mokadem nu juist zit, is uitdagender. Het enige juiste antwoord? Geen enkele. El Mokadem vertrok in juni bij de PTB/PVDA, waarvoor hij vorig jaar nochtans een glansscore neerzette. Hij liet de donkerrode fractie in de steek en meerde aan bij de linkse buren van de PS – zonder lid te worden van de partij. Een dag later had El Mokadem het alweer gezien bij de PS: “Het was een vergissing.” Hij besliste om zijn parlementair mandaat dan toch als volwaardig onafhankelijke voort te zetten. Maar een week geleden – uitgerekend toen Yvan Verougstraete voor zijn centrumlinkse piste op zoek was naar minstens één zetel om een meerderheid te vinden aan Franstalige kant – begon El Mokadem last te krijgen van heimwee naar die zomerdag in de PS-fractie. Hij blijft weliswaar onafhankelijke, maar zocht in de kerstdagen wel de warmte van de PS-stal op. Of Laaouej de mosterd voor zijn transferbeleid gehaald heeft bij Bart De Wever, die Jean-Marie Dedecker als onafhankelijke weer naar de N-VA-tent haalde? Wie zal het zeggen.

Formule 1-bolide

El Mokadem moves in mysterious ways, maar ook Groen-kopstuk Elke Van den Brandt kreeg dit jaar het gevoel dat ze een aantal rondjes te veel draaide – en wel in een Formule 1-bolide. Toen notoir F1-fanaat Georges-Louis Bouchez ergens tussen Qatar en Bergen op de proppen kwam met een zoveelste zet – die van een noodregering – was het geloof van de Nederlandstalige formatrice in Bouchez helemaal op. “Hij is in een week tijd drie keer van koers veranderd. Zonder de PS, met de PS, via een noodregering die dan plots een begrotings- en regeerakkoord gaat sluiten: het is alsof ik in een ronddraaiende Formule 1-bolide zit.”

Guinness-coalitie

En zo kwam de baan vrij voor de huidige formatiepoging: de centrumlinkse piste met PS, Les Engagés, Ecolo, Défi, Groen, Vooruit en CD&V, onder impuls van Yvan Verougstraete. Le Soir doopte de constructie om tot de ‘Guinness-coalitie’: “Somber, weinig bruisend, en ze duurt lang om in te schenken.” Verougstraete nam de geuzennaam met dank aan en maakte de verwijzing naar het Guinness World Book of Records: de Brusselse regeringsvorming brak het nationaal formatierecord en de volgende regering moet een historisch hoog begrotingstekort zien terug te dringen. De aan de kant geschoven Bouchez had trouwens een andere nickname in petto: de Good Move-coalitie.

House of Cards

Mocht zijn Guinness-coalitie straks vervellen tot Brusselse regering, dan zal Verougstraete voor elke tekst in het parlement op zoek moeten naar voldoende stemmen. Verougstraete is niet de eerste die aan zo'n minderheidsavontuur dacht. Nadat Leisterh begin februari zijn eerste formatiepoging staakte en informateurs Elke Van den Brandt (Groen) en Christophe De Beukelaer (Les Engagés) vervolgens ook geen oplossing vonden, trok MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez voor het eerst het laken open en bloot naar zich toe. Hij mikte in april in eerste instantie op een minderheidsregering zonder de PS. Bij een huidige Guinness-bron klonk het destijds: “Bouchez denkt het op te lossen zoals Frank Underwood in House of Cards. Hier een stem losweken, daar een stem binnenrijven. Zo kan je toch geen stabiele regering op de been brengen?” Tiens.

IJsberg

Terwijl de ene na de andere formatiepoging in het niets verzandde, bleef de regering in lopende zaken op de winkel letten. Onder impuls van de nieuwe blauwe topman Frédéric De Gucht sloeg Open VLD daarin een andere toon aan. Zo klonk toenmalig minister van Financiën en Begroting Sven Gatz in februari scherp voor zijn eigen ploeg. “Het verschil tussen de Brusselse regering en de Titanic, is dat de Titanic de ijsberg niet of veel te laat zag. Enkel een nieuwe regering kan een botsing met zware gevolgen nog afwenden.” Die metafoor was Ahmed Laaouej (PS) een maand later, toen het initiatief van de informateurs op instorten stond door De Gucht, niet vergeten. “Gatz waarschuwt dat het gewest op een ijsberg afstevent, maar als we vragen onderhandelingen te starten, zijn ze niet geïnteresseerd.”

Jambers

Het zou niet de laatste keer zijn dat de PS en Open VLD lijnrecht tegenover elkaar kwamen te staan. Zo liepen de begrotingsonderhandelingen met socialisten, liberalen, Groen en Les Engagés - eerst onder impuls van Leisterh, vervolgens van Bouchez – eind november af na een relletje tussen Laaouej en De Gucht. In de VRT-studio's van Terzake lapte De Gucht de ‘mediawapenstilstand’ die de zes partijen hadden ingelast aan zijn laars om de PS aan te vallen. De Gucht, die van Open VLD weer wat de volkse partij van de bon-vivants wil maken, ging te rade bij de even volkse Paul Jambers om zijn punt te maken. “Ik moet soms denken aan een Jambers-reportage waar ze spreken met een alcoholieker die zegt dat hij niet verslaafd is, maar het wel nodig heeft. Ik heb soms het idee dat de PS verslaafd is aan geld uitgeven.” De entourage van Laaouej, waar ze het fragment van ‘zatte René’ even moesten opzoeken, reageerde als door een wesp gestoken. Guinness krijgt de PS nochtans vlotjes achterover gekieperd.

Kaskredietlijn

Terwijl de PS na de Jambers-referentie uit de begrotingsonderhandelingen stapte en Bouchez zo uit de formatie verdween, begon nieuwbakken Open VLD-minister Dirk De Smedt meer en meer op de voorgrond te verschijnen. De Smedt kent zijn cijfers en moest op basis daarvan eerst vooral een hoop slecht nieuws brengen: Belfius stopt als huisbankier, Belfius trekt haar kaskredietlijn in, ING zet haar kaskredietlijn stop. Maar toen bleek dat Belfius toch nog even voortdoet als huisbankier, dat de bank toch nog wat centen zal voorschieten, en dat ING haar kredietlijn toch nog niet inslikt. Net voor de kerstperiode wist De Smedt meermaals en schijnbaar moeiteloos water in wijn te veranderen.

Linkse meerderheid

Waar diezelfde banken wellicht niet op zaten te wachten, was het linkse initiatief van Laaouej dat in mei vorm kreeg en midden juni door Conner Rousseau naar de prullenmand verwezen werd. Of die onuitgegeven coalitie met socialisten, groenen, communisten en Team Fouad Ahidar nu een rookgordijn was om de MR onder druk te zetten of niet: Laaouej zou zichtbaar aangedaan zijn toen Rousseau de linkse meerderheid afschoot. “Het was een van de enige keren dat ik hem echt emotioneel heb gezien”, zei een goedgeplaatste bron daarover. Woede ligt uiteraard niet ver van verdriet. Zo dreigde de PS met vergeldingsacties tegenover Vooruit: met Nederlandstalige lijsten opkomen bij de volgende gewestverkiezingen, Vooruit dumpen op de gemeentelijsten, en zelfs de Vlaamse socialisten uit het rode hoofdkwartier op de Keizerslaan zetten.

Motie van wantrouwen

De socialisten kampten met relatieproblemen, de liberalen moesten afrekenen met personeelsproblemen: door aanhoudende gezondheidsklachten besliste Sven Gatz in oktober om een stap opzij te zetten als Brussels minister. Oorspronkelijk wou Open VLD Gatz laten vervangen via een constructieve motie van wantrouwen, waarvoor enkel een Nederlandstalige meerderheid in het parlement volstaat. Daarvoor keek Open VLD ook naar de N-VA, waardoor een link met de formatie ontstond, waarna Groen en Vooruit (en ook de PS) erop aandrongen om Gatz te vervangen via de klassieke weg, met een globale meerderheid. Het proces had wat voeten in de aarde, betreurde partijvoorzitter De Gucht bij BRUZZ. “Het is tekenend voor Brussel dat het moeilijker is om uit een regering te geraken dan om een regering te vormen.” Wat ook moeilijk liep, was de eedaflegging van Gatz’ opvolger Dirk De Smedt, die in eerste instantie vergat om getrouwheid te zweren aan de koning. Naar verluidt hebben het staatshoofd en de Brusselse minister het alweer bijgelegd.