reportage

De laatste wandelaar: een omweg met schrijver Iain Sinclair

Iain Sinclair, schrijver en wandelaar, op de Grote Markt.© Ivan Put

De Welsh-Londense schrijver Iain Sinclair – deze maand writer-­in-residence bij Passa Porta – is een fan van zwerftochten door de stad. Zelf stapte hij van het 'kalme' Molenbeek naar het slagveld van Waterloo. “De horrorverhalen over Brussel waren natuurlijk een reden waarom ik het allemaal weleens zelf wilde zien.”

Iain Sinclair: korte bio

Schrijver en dichter Iain Sinclair (Cardiff, 1943) schreef een twintigtal boeken over de Engelse hoofdstad - van Lights Out for the Territory tot The Last London. Daarbij verliet hij steevast de platgetreden paden, om bijvoorbeeld de M25 - de ring rond Londen - af te stappen in London Orbital.

In boeken als Living with Buildings: Walking with Ghosts – On Health and Architecture toont hij zich begaan met de (on) menselijke maat van stedenbouw. Daarbij liet hij zich meermaals gelden als criticus van grote stadsprojecten zoals de Millennium Dome of de organisatie van de Olympische Spelen. 
 

Wanneer we in de marge van ons gesprek samen met de fotograaf een ommetje maken door het centrum van Brussel waar Sinclair de dag voordien is aangekomen, loopt de schrijver werkelijk kriskras straten en pleinen over. De open wonden van de voetgangerszone trekken zijn aandacht, maar evengoed een banale gevelsculptuur van het Griekse restaurant Menelas op de Oude Graanmarkt.

Zijn kleine digitale fototoestelletje verraadt dat Sinclair geen smartphone heeft, en dus al zeker geen navigatie-app die hem de kortste route van A naar B toont. Sinclair is van de oude stempel en weet dat maar al te goed. Maar het is fascinerend om in zijn spoor te lopen wanneer zijn geest het ene na het andere zijsprongetje maakt om het web van een stad te ontrafelen en er tegelijk één te weven tussen zijn Londense wereld en het oude continent.

Banden met Brussel

De eerste keren dat Sinclair kort in Brussel kwam, was om als antiquaar-boekenverkoper vlooienmarkten en boekhandels te bezoeken. “Die tweedehandsboeken vormden in de jaren zeventig een interessant universum. Zelfs oude rockers konden er toen van leven door ergens goedkoop in te kopen en dan wat duurder te verkopen.

Door het internet is die stiel gestorven, want nu kent iedereen de prijzen.” Het zal niet de laatste keer zijn in ons gesprek dat Sinclair signaleert waar de digitale wereld afscheid neemt van de analoge. Niet dat hij een reactionair is die de vernieuwing verafschuwt, maar hij blijft liever zijn eigen zoekmachine, die liefst blijft rondneuzen in stad en wereld zoals vroeger in obscure boeken.

Vorig jaar was hij voor het eerst wat langer in Brussel op uitnodiging van de Spaans-Brusselse dichter Adolfo Barberá del Rosal, die ook zijn Spaanse vertaler is.

Iain Sinclair: “Adolfo is eigenlijk een advocaat die werkt voor de Europese instellingen. Omdat hij zo vaak op de trein zit, leest en vertaalt hij graag poëzie.

Sinclair 1 BRUZZ ACTUA 1699
© Saskia Vanderstichele
| Een gevelsculptuur aan een restaurant: niets ontsnapt aan de aandacht van Iain Sinclair als hij door de stad wandelt.

Op een dag nam hij contact met me op om te vragen of hij een van mijn eerste boeken mocht vertalen - Lud Heat uit 1975, een moeilijke mix van poëzie en proza met gecompliceerde theorieën over de kerken van architect Nicholas Hawksmoor in de East End waar ik woon. Dat heeft hij prachtig gedaan.

Toen hij later nog regelmatig heen en weer naar Londen bleef reizen, dacht ik dat dat hoofdzakelijk was om met mij een wandelingetje te maken, maar dan bleek hij bijvoorbeeld net van een meeting met onze minister van Financiën in Downing Street te komen. Pas toen realiseerde ik me wat voor dubbelleven hij leidde (lacht).”

Schrijver Iain Sinclair, de laatse wandelaar, op de Oude Graanmarkt
© Ivan Put
| Schrijver Iain Sinclair, de laatse wandelaar, op de Oude Graanmarkt.

Barberá del Rosal organiseerde vorig jaar een klein debat met Sinclair in Kanal. “Eigenlijk een vrij associërende babbel over mensen die een band hadden met zowel Londen als Brussel of België,” zegt Sinclair. “Zoals Joseph Merrick, de misvormde man die in de negentiende eeuw publiekelijk opgevoerd werd als 'the elephant man' en in Brussel berooid werd achtergelaten door een oplichter, waarna hij slechts met veel moeite via Oostende en Antwerpen terug in Engeland raakte.

Daar stortte hij in en kwam hij in The Royal London Hospital terecht. In de brexit-tijd waarin Groot-Brittannië op zo'n idiote manier het continent op afstand houdt, wil ik juist linken leggen. Dat is de manier waarop ik altijd werk. Verhalen ontdekken door associaties te maken. Zo ga ik ook naar de Borinage, omdat Van Gogh daar net als in Engeland lange wandelingen heeft gemaakt.

Schrijver Iain Sinclair, de laatse wandelaar beursgebouw
© Ivan Put
| Schrijver Iain Sinclair, de laatse wandelaar, voor het Beursgebouw aan de piétonnier.

Naar Oostende, omdat in Royal Academy of Arts een tentoonstelling loopt over Léon Spilliaert die net als ik de nachtelijke wandelingen maakte. Naar Antwerpen, waar de Franstalige Antwerpse schrijver Guy Vaes (1927-2002) ooit een ongelooflijk boek over Londen schreef (Londres ou le labyrinthe brisé, red.) zonder daar ooit geweest te zijn.”

Zoals Vaes gefascineerd was door het romantische beeld van de Dickensiaanse metropolis Londen, zo hebben Britten vandaag ook een overtrokken beeld van Brussel, bevestigt Sinclair. “De horrorverhalen over Brussel waren natuurlijk een reden waarom ik het allemaal weleens zelf wilde zien.

Voor Adolfo was het ook een reden om me mee te nemen naar het gedemoniseerde Molenbeek. Hij nam me in die kalme gemeente mee naar een poëzielezing in de kelder van de Sint-Jan-de-Doperkerk. En daarna zijn we van die plek die werd aangezien als een slagveld maar er geen was, te voet naar Waterloo gelopen, dat wél een slagveld was, maar daar niet op leek. Spijtig genoeg liep die trip niet zoals gepland. Het stuk door de stad was interessant, maar de manier waarop het verkeer de N5 op die vrijdag maar bleef overspoelen, vond zelfs ik opmerkelijk.”

Sinclairs plan om over Waterloo te schrijven is ook door andere omstandigheden wat op de achtergrond geraakt. “Ik ben nu vooral bezig met het bezoek dat Joseph Conrad aan Brussel bracht om zijn commissie te krijgen voor zijn reis naar Congo (de basis voor de beroemde roman Heart of Darkness, red.). Dat had plaats op exact hetzelfde moment (1890, red.) als dat waarop mijn overgrootvader in Londen een commissie kreeg van de Peruvian Corporation of London om een enorm gebied in het Amazonegebied te onderzoeken. Die parallel werk ik uit in mijn volgende boek.”

Schrijver Iain Sinclair

Wandelaars vs. fietsers

Psychogeografie heet het concept waarmee Sinclairs manier om stadsterritorium te verkennen en te beschrijven wordt getypeerd. “Het werd een manier om door subversieve acties in de stad het bewustzijn te vergroten over hoe bepaalde zichtbare stedenbouwkundige patronen en evoluties tot stand kwamen door politiek dominante groepen en niet altijd even zichtbare machtsmechanismen. En om zelf sporen na te laten in de publieke ruimte in plaats van je er zomaar naar te schikken.

Bijvoorbeeld door Londen te doorkruisen met een stadsplan van Venetië in je handen. Of door de Engelse literaire traditie om het leven en de seizoenen op het platteland te beschrijven, toe te passen op de oude industriële randen van de stad met haar verlaten fabrieken, spoorwegen en tunnels.

De simplistische versie komt neer op wandelen en notities maken. De interessantere versie, die je ook hypergeografie of diepe topografie kan noemen, gaat over het lezen van het territorium. Wat was er vroeger op die plek? Hoe is ze geworden wat ze nu is? Wat hebben opeenvolgende gebruikers toegevoegd? Wiens geld of macht heeft er een rol gespeeld? Wat betekent de plek in het geheel van de stad?”

Sinclair 5 BRUZZ ACTUA 1699
© Saskia Vanderstichele
| Iain Sinclair trekt de straat op met een fototoestel. Zonder gps, om te kunnen verdwalen.

Om Brussel zo te kunnen lezen, zou Sinclair hier veel langer moeten zijn. Maar bij zijn eerste bezoek viel het hem bijvoorbeeld wel op welke zichtbare rol kerken, historische landmarks en oude routes nog altijd spelen in het stadsplan. “Dat viel me erg op omdat die oude lezing van de stad in Londen heel erg onder druk staat omdat veel oriëntatiepunten zijn bedolven onder enorme gebouwen, nieuwbouwprojecten en wegenwerken.

Hele stukken van de stad zijn afgesloten voor graafwerken die niet alleen over budget, maar ook over tijd gaan, en vooral voetgangers hebben alle moeite van de wereld om rond die werven en geprivatiseerde publieke ruimtes heen te komen.”

Zo komen we ook bij de stadsfietser terecht. In Brussel is die nog geen dominante factor zoals in Londen, waar hij niet meteen op een lofzang van een wandelaar als Sinclair kan rekenen. Hij lacht: “Ik zie uiteraard wel de voordelen.

Sinclair 9 BRUZZ ACTUA 1699
© Saskia Vanderstichele
| Iain Sinclair in de voetgangerszone.

Maar langs bepaalde kanaaloevers in Londen lopen is bijna even gevaarlijk geworden als door het peloton van de Ronde van Frankrijk wandelen. Wanneer een fietspad vol snelheidsduivels kinderen de toegang tot een park onmogelijk maakt, moet je vaststellen dat groene gestes ook nadelen hebben.

Ooit betekende de fiets niets minder dan een bevrijding, bijvoorbeeld voor vrouwen of gewone werklieden die zich plots veel verder konden verplaatsen. Maar vandaag is het vooral een bepaalde middenklasse die met de laptop en een dure uitrusting op die fiets zit, want comfortabel en veilig fietsen is niet voor iedereen weggelegd. Fietsers zijn meer en meer ingeschakeld in een bepaalde economie, waardoor hun mobiliteit ook meer gestroomlijnd en gecontroleerd verloopt.

Wandelaars die onverwacht de hoek omslaan of over het muurtje kijken, zijn bijna subversief en worden permanent gemonitord met bewakingscamera's. De enige wandelaars die overblijven zijn professionals met een smartphone die evenmin echt in de stad aanwezig zijn, omdat ze in de digitale wereld vertoeven.

Sinclair_boek_2_BRUZZ_ACTUA_1699_(c)_Saskia_Vanderstichele.jpg

In een vervagende stad word je ook steeds afhankelijker van de gps om te navigeren, waardoor die vaardigheid dreigt verloren te gaan, en er geen oog meer is voor het obscure, het donkere hoekje, de kleine binnenplaats, of de tekens uit het verleden. En al zeker niet voor het almaar toenemende aantal almaar depressiever wordende mensen die roerloos in de portalen liggen.”

Wanneer Sinclair uitlegt hoe hij in The Last London zijn manier om de stad te lezen en weer te geven zelf ten grave heeft gedragen, en de sfeer te bedrukt dreigt te worden, moet hij toegeven dat er bij hobbyisten in Engeland zelfs sprake is van een hernieuwde interesse in psycho­geografie. “Het zegt iets over wat we ermee zouden verliezen.

Wandelen is makkelijk en gezond, het gebeurt volgens een natuurlijk ritme en geeft je de gelegenheid om over je eigen projecten na te denken of met een gezel te spreken over zaken waar je zelf niet aan dacht.

Sinclair_boek_BRUZZ_ACTUA_1699_(c)_Saskia_Vanderstichele.jpg

Het is ook geen toeval dat vooral het opnieuw afleggen van posttraumatische literaire pelgrimages als Recollections on a Journey from Essex van John Clare of De Ringen van Saturnus van W.G. Sebald populair is bij die nieuwe wandelaars, want wandelen speelt ook al eeuwen een rol bij psychologisch herstel. Via een omweg kom je vaak sneller tot betekenis en tot jezelf.”

Eén en ander heeft het ironische gevolg dat de filmpjes van Sinclairs wandelingen op internet inmiddels vele malen meer worden bekeken dan zijn boeken gelezen. Wat hem eraan herinnert dat hij nog een nieuwe laadkabel nodig heeft voor zijn laptop. Vandaag dus zelfs geen trip naar een metaforisch Waterloo, maar naar de dichtstbijzijnde Apple Store.

Iain Sinclair, Walking with Ghosts, 12 maart 2020, 20 uur, Passa Porta, www.passaporta.be

Fijn dat je wil reageren. Wie reageert, gaat akkoord met onze huisregels. Hoe reageren via Disqus? Een woordje uitleg.

OPROEP: Reageer jij soms op online nieuwsartikels of wil je het wel eens proberen? Doe mee aan het RHETORIC-onderzoek en wie weet win jij een van onze 10 prijzen! Neem nu deel..

Lees ook

Nieuws en cultuur uit Brussel in je mailbox?