Graveurfamilie Collaert in Koninklijke Bibliotheek

De prentkunst mag zich de laatste jaren in een sterk toegenomen belangstelling verheugen. Tentoonstellingen en wetenschappelijke publicaties volgen elkaar in een stevig tempo op. Aan de VUB promoveerde Ann Diels op de uitgevers- en graveursfamilie Collaert. Met prenten en gravures werden, in een snel veranderende tijd, politieke en religieuze ideeën en wetenschappelijke kennis verspreid. Bovendien vonden kunstenaars en ambachtslieden in de kunstvorm een zeer bruikbaar vormenrepertorium.

De stamvader van de dynastie, Hans Collaert, werd omstreeks 1525 in Brussel geboren als zoon van een ontwerper en kartonschilder voor wandtapijten. Hij ontwikkelde zich tot een veelzijdig kunstenaar die oorspronkelijk vooral schilderde en ontwierp, maar zich naderhand ging toeleggen op de prentkunst.

In de Nassaukapel van de Koninklijke Bibliotheek wordt een overzicht getoond van zijn oeuvre en dat van zijn opvolgers Adriaan en Jan II Collaert. Het oeuvre is thematisch opvallend gevarieerd en de verbeelding van vele beeldende kunstenaars werd er door geprikkeld. Goud- en zilversmeden inspireerde het voor hun eigen creaties: daarvan getuigen enkele prachtige burijngravures van zilveren hangers in de vorm van een zeedraak.

De catalogus die Diels samenstelde wil niet meer dan een smaakmaker zijn; het volledige oeuvre van de familie Collaert bestaat uit meer dan 2.200 stuks. Maar Diels' publicatie reikt verrassende inzichten aan: bij de studie van de zestiende-eeuwse prentkunst werd tot op heden nauwelijks grensoverschrijdend gewerkt. Te vaak beklijft het beeld van Antwerpen als enige draaischijf van de prentproductie en -handel in de Nederlanden.

Naakt
Het contact met andere centra zoals Haarlem en Amsterdam - waar heel wat kunstenaars die het woelige Vlaanderen ontvluchtten naar toe emigreerden - zorgde juist voor een unieke kruisbestuiving en dynamiek die de beeldvorming in de Nederlanden mee bepaalde. De historische ontwikkelingen, met alle politieke en religieuze machtsverhoudingen die fundamenteel veranderden, brachten de uitgevers ertoe prenten uit te geven die een didactische rol speelden in de (contra)reformatie.

De prent 's Menschen Salicheid en Verdoemenis geeft duidelijke commentaar bij de menselijke levenswandel, die deugdzaam of zondig kan zijn. Beide opties worden gesymboliseerd door de gestrekte armen van een, op een lendendoek na, naakte Christus. Hele stukken tekst, soms in verschillende talen om de internationalisering van de klantenkring te verzekeren, moesten 'ter lering' strekken.

De contacten met Italië hadden bij de kunstenaars de interesse voor het menselijke naakt gewekt, maar zij moesten zich houden aan het kader van bijbelse thema's of mythologische scènes om dit onderwerp te kunnen aanroeren. De serie die de driehoeksverhouding tussen de goden Vulcanus, Venus en Mars in beeld brengt, heeft zeker de bedoeling de erotische snaar te beroeren.

Ook de fascinatie voor het landschap werd door de Italiaanse kunstproductie opgewekt. Al vlug werden de Italiaanse technieken toegepast op door het publiek gekende panorama's, zoals in een reeks door de landschapsschilder Hans Bol gemaakte gezichten uit de omgeving van Brussel, die Hans Collaert in de jaren zeventig van de zestiende eeuw uitgaf, met onder meer: 'Het Kasteel van Rivieren te Ganshoren', 'Sint Gillis, gezicht op het Zuidoostelijk deel van de stadsomwalling met de Hallepoort' en ' Het leprozenhuis onderweg naar Scheut'.

Amerika
De ontdekking van Amerika bracht het verschijnen van jachttaferelen met exotische diersoorten met zich mee en de vooruitgang in de natuurwetenschappen riep een volledig nieuw genre in het leven: voorstellingen van vogel- en vissoorten en bloemspeciën.

Alles bij elkaar is dit een qua omvang bescheiden maar fascinerende tentoonstelling die op unieke wijze van een tijdgeest laat proeven.

:: Wat d'yser can bemaelen. Prenten van de graveursfamilie Collaert (1550-1630), nog tot 9 april in de Nassaukapel van de Koninklijke Bibliotheek, Keizerslaan 4, 1000 Brussel, van 12 tot 16.45 uur. Gesloten op zondag en op 28 maart.
:: Catalogus door Ann Diels, ISBN 90-77551-25-5, Sound&Vision Publishers.
:: Contact en informatie: 02-519.53.98, educdien@kbr.be