'Wittgenstein Incorporated' van Johan Leysen in Kaaitheater

In februari 1989 ging in Leuven de Kaaitheaterproductie Wittgenstein incorporated in première. De monoloog waarin acteur Johan Leysen de hardop denkende filosoof Ludwig Wittgenstein 'toont', wordt twintig jaar later hernomen en heeft volgens Leysen niets aan relevantie ingeboet.

De succesvoorstelling van destijds kwam er doordat een aantal elementen samenvielen. De Nederlandse auteur Peter Verburgt had de tekst geschreven op basis van een bestaande reconstructie van drie hoorcolleges die de Oostenrijkse taalfilosoof Ludwig Wittgenstein (1889-1951) voor de Tweede Wereldoorlog aan de universiteit van Cambridge had gegeven voor een beperkt publiek van collega's en intimi, onder wie schrijfster Virginia Woolf.

De reconstructie is gebaseerd op de notities van de toehoorders en ander werk van Wittgenstein. Volgens de overlevering liep de filosoof tijdens die memorabele colleges heen en weer in de kamer terwijl hij hardop en improviserend filosofeerde. Verburgt maakte van de reconstructie een monoloog en noteerde daarbij ook heel wat regieaanwijzingen. Toen regisseur Jan Ritsema de tekst in handen kreeg, zag hij er het perfecte materiaal in om door Johan Leysen te laten spelen.

In Wittgenstein incorporated valt het personage van Leysen niet samen met Wittgenstein, maar Leysen incorporeert zijn manier van denken wel in zijn manier van acteren. Omdat Leysen ook de regieaanwijzingen en replieken van Wittgensteins toehoorders uitspreekt, wordt de demonstratie van 'in het moment filosoferen' voor Ritsema en Leysen ook een metafoor voor het 'in het moment acteren'.

Johan Leysen woont en werkt ondertussen al een hele tijd in Frankrijk. In 1990 speelde hij voor het eerst ook een Franse versie van deze voorstelling, die hij vorig jaar in Parijs hernam. Daaruit vloeide een uitgebreide tournee door Frankrijk voort.

Had Wittgenstein incorporated destijds ook een internationale dimensie? "Dat was de bedoeling, maar Jan en ik zijn toen toch wat op onze honger gebleven. Achttien jaar later is Jan me weer komen opzoeken met het voorstel om de voorstelling nog eens op te nemen. Ik wist niet of iemand er nog zin in zou hebben, maar kijk, het loopt goed! Omdat Brussel ook op het programma staat, wilde ik als goede vaderlander daar ook de Nederlandse versie nog eens hernemen."

Geloof
Wittgenstein staat natuurlijk bekend om zijn strenge afbakening van het filosofische speelveld door zijn stelling 'Waarover men niet kan spreken, daarover moet men zwijgen' uit Tractatus logico-philosophicus. Zijn waarschuwing dat over metafysische aangelegenheden sowieso geen zinvolle uitspraken konden gedaan worden, weerhield hem er zelf niet van nog een hoop moeilijke filosofische onderzoekingen te doen.

Hoe verhoudt de specifieke vorm van Wittgenstein incorporated zich tot de inhoud? Leysen: "Verburgt heeft zich proberen voor te stellen hoe die lessen verlopen zijn. Uit mijn mond klinkt dat als een film die wordt naverteld. Wat de inhoud betreft denk ik niet dat je van het publiek kunt verwachten dat het zomaar alles begrijpt. Ik denk dat Wittgenstein na verloop van tijd zelf ook niet goed meer wist wat hij aan het zeggen was. Hopelijk is wel te zien wat een fysieke, emotionele en passionele affaire denken kan zijn. "La pensée au corps," zo omschreef La Libération het. Te horen hoe het denken een hele persoonlijkheid meesleurt in zijn activiteit is spannend. Ook de toehoorders werden gebruikt om hardop te kunnen denken. Soms was Wittgenstein daar zelfs vrij brutaal in. We ontdekten dat de speurtocht van de acteur die zich probeert te herinneren hoe alles ook alweer zat, gaat rijmen op die activiteit van Wittgenstein. Wat me vandaag opvalt, is dat de voorstelling ook gaat over geloof, en de vaststelling dat je op een gegeven moment moet accepteren dat je elkaar niet kunt begrijpen en dus ook niet moet proberen elkaar te overtuigen."

:: Wittgenstein Incorporated - Johan Leysen
wanneer: 28 > 30 april 2010 om 20.30 uur (29/4 om 19.00 uur) - NL (in oktober in FR in Théâtre les Tanneurs)
waar: Kaaitheater, Sainctelettesquare 20, Brussel - 02-201.59.59 - tickets@kaaitheater.be
inkom: 12/15 euro