De expo 'Ik ben hier' toont selfies door de eeuwen heen: 'Je wil tonen dat je er bent'

Eentje in de club. Talloze op vakantie. Altijd voor het eten van een smakelijk uitziende maaltijd. Iedereen neemt de hele tijd selfies, om later op sociale media te posten. De ULB-expo IK BEN HIER plaatst dat alledaagse gebaar in een historische en politieke context. En stelt vragen bij de persoonlijke impact ervan. “Filters veranderen ons zelfbeeld ingrijpend”, zegt cocurator Anne-Sophie Radermecker.

“Foto's van jezelf nemen is vandaag heel normaal, maar we staan zelden stil bij wat dat betekent”, zegt Anne-Sophie Radermecker. “Net daarom wilden we dit alledaagse gebaar herbekijken vanuit een historisch perspectief. Sinds wanneer representeren we onszelf en wat betekent dat? We tonen dat zelfportretten altijd verbonden zijn met de samenleving waarin ze ontstaan en daarom nooit neutraal.”

Waarom is dit meer dan een klassieke kunsttentoonstelling?
Anne-Sophie Radermecker: De beeldende kunstwerken – van negentiende-eeuwse schilderijen tot hedendaagse installaties – ondersteunen een breder verhaal en worden gecombineerd met wetenschappelijke inzichten en interactieve werken. We hebben stukken uit Belgische openbare collecties samengebracht en een open oproep gelanceerd voor kunstenaars. Dat leverde verrassende resultaten op, van schilderkunst, fotografie, textiel tot installaties. Daaruit selecteerden we 23 laureaten van zowel gevestigde als opkomende kunstenaars. Bezoekers worden zelf ook onderdeel van het parcours. Er zijn spiegels, een fotobooth en aan het einde kun je je eigen reflectie achterlaten op de muur met post-its. Zo wordt de tentoonstelling zelf een plek van zelfrepresentatie.

Welke verrassende werken kwamen uit de open oproep?
Radermecker: Vooral de variatie in schaal en medium viel op. Zo is er Côté jardin, côté cour van Benjamin Huynh, een monumentaal textielwerk waarop hij zelfportretten schilderde. Iets helemaal anders is Autoportrait van Mao Wu, een minuscuul schilderij op een koekjesdoos.

Hoe heeft het zelfportret zich historisch ontwikkeld?
Radermecker: Zelfrepresentatie lijkt iets hedendaags, maar het gebaar bestaat al eeuwen. Het zelfportret ontstond als genre aan het einde van de 15e eeuw, toen kunstenaars zichzelf konden bestuderen dankzij spiegels en perspectief. Denk aan het bekende schilderij van Jan van Eyck met de rode tulband. Kunstenaars schilderden zichzelf subtiel in hun werk om hun status te bevestigen en een spoor achter te laten. In de 17e eeuw komt daar een psychologische en temporele dimensie bij: Rembrandt, bijvoorbeeld, schilderde zichzelf gedurende zijn hele leven en legde zo de effecten van de tijd vast. Met de fotografie in de 19e eeuw verandert het genre opnieuw. Zelfportretten worden toegankelijker en speelser: kunstenaars experimenteren meer in plaats van zichzelf strikt realistisch af te beelden. In de 20e eeuw, onder invloed van feministische bewegingen, verschuift de focus verder. Het zelfportret wordt een middel om je identiteit, lichaam en intimiteit te onderzoeken. Vandaag hoeft een zelfportret zelfs geen gezicht meer te tonen; het kan bestaan uit sporen, gebaren of digitale beelden. Ook artificiële intelligentie speelt daarin een rol.

Zijn er verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke kunstenaars?
Radermecker: Vrouwelijke kunstenaars zijn lang gemarginaliseerd en vanuit mannelijke blik werden hun zelfportretten als ijdel beschouwd. Geleidelijk zetten ze het zelfportret echter in als instrument van emancipatie en zelfidentificatie. Vanaf de 20e eeuw gebruiken vrouwen zelfportretten om aspecten van vrouw-zijn te tonen, zoals zwangerschap, geboorte en seksualiteit, en om verder te gaan dan de schoonheids­idealen. Ook voor andere minderheden is het zelfportret een politiek statement; een manier om te zeggen: “Ik ben hier”, op hun eigen voorwaarden.

In hoeverre is de selfie een voortzetting van het zelfportret?
Radermecker: In de kern gaat het om hetzelfde: je wil tonen dat je er bent. Maar de context is anders. Een selfie is vluchtiger en vaak bedoeld om te delen op sociale media, terwijl een klassiek zelfportret een uitgewerkt kunstwerk is, dat tijd, reflectie vraagt en vaak een diepere lading heeft. Maar in beide gevallen kies je hoe je jezelf presenteert: het gaat altijd om mise-en-scène.

Waarom is het beeld dat we van onszelf maken nooit neutraal?
Radermecker: Er is altijd sprake van enscenering. Het gaat niet zomaar om een beeld van jezelf, maar om wat je wil communiceren. Bij selfies speelt sociale validatie een grote rol: likes en reacties activeren beloningsmechanismen in de hersenen. Ze kunnen echter ook het omgekeerde effect hebben als mensen zich vergelijken met anderen. Ook een kunstwerk heeft altijd een intentie: het wil een spoor achterlaten, een verhaal vertellen of maatschappelijke kwesties aankaarten.

Welke rol spelen filters, AI en sociale media vandaag?
Radermecker: Ze veranderen ons zelfbeeld ingrijpend. Filters creëren een kloof tussen realiteit en representatie, terwijl AI het onderscheid tussen wat 'echt' is en wat niet steeds moeilijker maakt. Op een poster van Julian Key aan het einde van de tentoonstelling kijkt een man naar zichzelf in een grijze spiegel, maar in de spiegel verschijnt een vrolijk, kleurrijk gezicht. Dat is een krachtige illustratie van de werkelijkheid achter filters.
Zelfrepresentatie krijgt ook een economische dimensie: zichtbaarheid heeft waarde gekregen. Influencers verdienen bijvoorbeeld geld aan hun imago. Een van de catalogusteksten gaat in op de uitdagingen en integriteitsproblemen die daarmee gepaard gaan. Denk aan een selfie voor een historisch gebouw die te veel toeristen aantrekt en zo de lokale gemeenschap verstoort. Zodra plekken en mensen betrokken zijn, kunnen selfies problematisch worden.

De tentoonstelling JE SUIS LÀ | IK BEN HIER | I AM HERE is van 3/4 tot 31/5 te zien in het Vanderborghtgebouw, visit.brussels