Fotografen doorprikken schoonheidsidealen in 'Picture Perfect'

Bozar zet met ‘Picture perfect’ onze westerse schoonheidsidealen op losse schroeven. Fotografen en gamedesigners zoeken er naar alternatieven voor de male gaze en de obsessie met eeuwige jeugd.

Nadat Bozar met de tentoonstelling Love is louder eerder al de romantische liefde tackelde, volgt dit voorjaar een tweede luik groepsexpo’s over menselijke verlangens. Dit keer is het de beurt aan (fysieke) schoonheid. Werpt Bellezza e bruttezza een blik op de renaissance, dan focust Picture perfect op hoe hedendaagse kunstenaars met lens-based media stereotypen uitdagen over hoe we eruitzien.

Maar om daar een helder beeld van te krijgen, is het van belang om eerst te begrijpen waar ons 21e-eeuws begrip van schoonheid vandaan komt. De mens heeft doorheen de geschiedenis immers niet altijd hetzelfde lichaam aantrekkelijk gevonden.

De meeste denkbeelden over wat wij in de westerse wereld mooi of lelijk vinden, stammen uit de verlichting, klinkt het wanneer we ons oor te luister leggen bij Christel Tsilibaris, de curator van Picture perfect. “Ons huidige concept van schoonheid is meer bepaald geworteld in de 18e-eeuwse herontdekking van de klassieke oudheid. In antieke monumenten en beeldhouwwerken worden lichaamsvormen steevast afgebeeld in harmonieuze proporties, die we later zijn gaan idealiseren.”

In het oude Griekenland werd schoonheid gezien als harmonie tussen lichaam en geest, vertelt Tsilibaris. “Je moest dus kunnen denken, maar ook sporten! Later zou schoonheid vooral met macht geassocieerd worden. Mensen uit de lagere klasse werkten meestal buiten. Was je wat molliger, dan betekende dat dat je rijk genoeg was om goed te eten en binnen te blijven. Je huid was dan minder verruwd door de seizoenen en witter.”

De barokke schilderkunst uit de 17e eeuw is daar met zijn rubensiaanse vormen een stille getuige van: voluptueuze lichamen waren er een symbool van welvaart, vruchtbaarheid én schoonheid.

De huidige tijdsgeest indachtig zou je er een voorloper van bodypositivity in kunnen zien, ware het niet dat het toen vooral sociale ongelijkheid illustreerde. “Je was mooi als je macht had”, resumeert Tsilibaris. “Maar samen met de herontdekking van antieke idealen, heeft de industrialisatie van de westerse wereld daar verandering in gebracht, zeker in de 20e eeuw. We kregen allemaal toegang tot min of meer dezelfde artikelen die verkocht moesten worden. Advertenties met vaak jonge en slanke modellen, in bladen en bioscoopzalen, speelden een belangrijke rol in die shift.”

Die evolutie werd nog aangezwengeld door de cosmetica-industrie, die voortdurend inspeelde op onze onzekerheden over uiterlijk en gewicht. Tsilibaris: “Het werd een vicieuze cirkel: zij geven je voortdurend de boodschap dat je niet mooi (genoeg) bent en bieden vervolgens telkens een ‘oplossing’ aan, zodat je hun producten zou blijven kopen. Met de vooruitgang van de medische wetenschap, de intrede van de cosmetische chirurgie voorop, en de opkomst van sociale media, zijn de mogelijkheden en de druk om jezelf te ‘verbeteren’ almaar toegenomen. Tegenwoordig zijn we niet enkel op zoek naar schoonheid, maar naar de eeuwige jeugd.”

Gefilterde gezichten

Het is tegen die achtergrond dat hedendaagse kunstenaars onze schoonheidsnormen aan de kaak zijn beginnen stellen, onder andere door ironie, humor of kritische spiegels toe te voegen aan hun soms reclameachtige beelden.

Zo maakt de Franse multimedia-artieste ORLAN onder de noemer ‘carnal art’ vanaf de vroege jaren 1990 foto’s van zichzelf na gezichtschirurgie. Als respons op de male gaze probeert ze niet het aantrekkelijke object te zijn dat mannen doorgaans verwachten van een vrouw, al doen haar poses denken aan publiciteits- of modefoto’s in tijdschriften.

Of neem de video-installatie van Ethel Lilienfeld, met een vrouw die huilt om haar verloren jeugd. “In mijn werk ben ik minder geïnteresseerd in schoonheid als een ‘natuurlijke’ eigenschap dan als een constructie”, legt de in Brussel wonende Française uit. “Ik toon dat onze norm gecreëerd werd door verhalen ­- mythen, sprookjes, films - en vandaag de dag nog versterkt wordt door technologische middelen, met name sociale netwerken en hun filters. Deze ‘versterkte’ schoonheid creëert een dubbelganger, een virtuele ik-figuur, die we leren vormgeven, archiveren en voortdurend bijwerken, tot op het punt waarop het beeld een plek van controle, bevelen en verlangen kan worden.”

Lilienfelds video-installatie Invisible filter plaatst twee vrouwen van verschillende leeftijden, maar met hetzelfde uiterlijk tegenover elkaar rond een waterbassin. Dat vangt de tranen op van de jongste die vervolgens een schoonheidselixer worden voor de oudste.

“Zo ontvouwt zich een ritueel van schminken, dat zowel vertrouwd als verontrustend is”, legt de kunstenares uit. “Door te verwijzen naar de mythe van Narcissus, Sneeuwwitje en digitale filters stel ik het eeuwige probleem van het zelfbeeld aan de orde.”

Voor deze kritiek op de selfiecultuur liet ze zich inspireren door Qiao Biluo, een beroemde Chinese streamer die de woede van haar honderdduizenden volgers op de hals haalde nadat ze tijdens een livestream per ongeluk onthuld had dat ze in werkelijkheid een 58-jarige vrouw was die een filter gebruikte om er de helft jonger uit te zien.

Ook recent werk van de vooraanstaande Amerikaanse kunstenares Cindy Sherman sluit daarbij aan. “We tonen een serie met portretten die eerder al op haar Instagram te zien was en nu voor het eerst in een museum hangt”, verduidelijkt Christel Tsilibaris.

Via allerhande filters transformeerde Sherman zichzelf in iemand die helemaal niet meer op haar lijkt, of zelfs niet op een mens. “Zo creëert ze tal van identiteiten, terwijl ze enkel naar zichzelf kijkt. Het doet ons denken aan hoe vaak we ons eigen gezicht veranderen op onze telefoons, op Instagram of andere sociale media. Soms heeft ook dat nog weinig met de werkelijkheid te maken en worden we haast robots.”

Kritisch en empowerend

“Het eerste deel van de Bozar-expo toont dat schoonheid een constructie is die ons niet noodzakelijk vrijer maakt”, vervolgt Tsilibaris. “Alle soorten druk die gepaard gaan met je mooi maken en voelen komen aan bod. Het tweede deel verwerkt de heersende normen op een meer empowerende manier, opdat we onze zogenaamde onvolkomenheden zouden leren aanvaarden en omarmen.”

Voor de curator is de expo een manifest, ontstaan vanuit een verlangen om bezoekers eerst te doen begrijpen welke krachten ons schoonheidsideaal beïnvloeden of manipuleren, om deze geconstrueerde visie op schoonheid vervolgens aan te passen en meer diversiteit en zelfacceptatie toe te laten.

Tekenend hierbij is het werk van de Nieuw-Zeelandse Yuki Kihara. Ze vertegenwoordigde haar land al op de Biënnale van Venetië en presenteert hier een fotoreeks waarin je verschillende instrumenten herkent die in de 19e eeuw gebruikt werden om lengte, taille en lichaamsmassa te meten van de inheemse bevolking.

“Ze doet dat op een manier die de raciale concepten uit het begin van de omstreden eugenetica doorbreekt”, zegt Tsilibaris. “Als je niet blank was, werd je niet alleen als minderwaardig beschouwd, maar ook als minder mooi.”

De Maori van wie de lengte van het voorhoofd in haar werk opgemeten wordt, gedraagt zich helemaal niet onderdanig, maar glimt van trots, een duidelijke verschuiving van de machtsverhoudingen. “De macht ligt nu bij het lichaam van kleur.”

Fotografe Zanele Muholi speelt dan weer met de pigmentatie en de contrasten van haar foto’s om het zwarte lichaam bewust donkerder en krachtiger te maken, en dat niet alleen bij mensen uit de LGBTQ+-gemeenschap in de marge van de Zuid-Afrikaanse samenleving. Melanine wordt omgezet in een onbeschaamd esthetisch statement tegen raciale schoonheidsnormen.

Ook Amélie Testenoire Lafayette, een Française die studeerde aan La Cambre, keert maatschappelijke rollen en verhoudingen om. Met haar fotoreeks over mannelijkheid was ze onlangs nog een van de laureaten van de Prix Germaine Van Parys.

Gevraagd naar een reactie op haar serie Milk & honey zegt ze gewend te zijn mannelijkheid te associëren met iets ruws en autoritairs, niet met zachtheid of contemplatie. “Zo denken we in onze westerse samenlevingen bij het begrip ‘muze’ bijna uitsluitend aan vrouwen. Door ook mannen neer te zetten als inspirerend en blakend van schoonheid begon mijn relatie met hen te veranderen en kon ik het machtsevenwicht herstellen.”

Testenoire Lafayette laat hen poseren in houdingen - gekromd, languit, ontbloot - die bewust kwetsbaarder en minder dominant zijn dan die waarmee mannelijke schoonheid traditioneel wordt geassocieerd. “Als vrouwen worden we zelden aangemoedigd om zo naar mannen te kijken. We leren ons bezighouden met onze eigen schoonheid om te voldoen aan een male gaze.” Die blik draait de fotografe hier helemaal om.

Scheer je schoon

Op het einde van de expo worden bezoekers aangemaand om enkele interactieve videogames te proberen die door onafhankelijke ontwerpers zijn gemaakt buiten de mainstream game-industrie. Het is een laagdrempelige en speelse manier om zelf aan de slag te gaan met schoonheidsstandaarden.

“Het cliché over videogames is dat ze erg competitief zijn, vooral bestaan uit mannelijke personages en vaak wapens tonen”, zegt curator Emma Dumartheray, die Bozar Arcade, de aparte ruimte gewijd aan interactieve digitale kunst en videogames, integreerde in Picture perfect.

“Ook onze selectie games stelt de huidige schoonheidsnormen ter discussie. Zo liet Brusselaar Guillaume Pauli zich inspireren door zijn oma. Via minigames kun je in de huid kruipen van een ouder personage dat reflecteert over haar leven. Precies omdat je als speler dagelijkse routines moet uitvoeren, zoals pillen innemen, ga je stilstaan bij thema’s als aftakeling, eenzaamheid en gezondheid, waardoor je empathie voor ouderen vergroot.”

Gevraagd naar haar lievelingsspel tipt de curator evenwel de videogame van het Amsterdamse duo Alexandra Barancovà en Jae Perris. “Maar ervaar Come shave with me vooral zelf online. Het is een erg eenvoudig scheerspel, waarbij haar natuurlijk almaar blijft groeien. Op een ludieke manier wordt zo een thema aangebracht waarmee veel vrouwen, maar ook mannen in hun hang naar schoonheid voortdurend geconfronteerd worden.”

Picture Perfect. Beauty through a contemporary lens, van zaterdag 7 maart tot zondag 16 augustus in Bozar, bozar.be.