Met 'Bellezza e bruttezza' gooit Bozar schoonheid en lelijkheid in het strijdtoneel

Gestuwd door de idealen van de Grieks-Romeinse oudheid begonnen kunstenaars tijdens de renaissance na te denken over wat mooi is en wat lelijk. In de expo Bellezza e bruttezza legt Bozar sinds dit weekend dat spanningsveld bloot, met vaak nooit eerder vertoonde werken van onder meer Leonardo da Vinci, Sandro Botticelli en Albrecht Dürer.

“Schoonheid heeft haar gezicht verbrand”, schreef de Amsterdamse dichter Lucebert nadat de Tweede Wereldoorlog de werkelijkheid had verminkt. Schoonheid troostte de mens niet meer, enkel nog de “larven, reptielen en ratten”. De gruwel had het oude geloof in harmonie en morele verheffing onderuitgehaald, vond hij. Schoonheid was lange tijd verbonden geweest met waarheid en orde, maar die hoge cultuur had de barbarij niet tegengehouden. Kunst werd in de 20e eeuw rauwer, abstracter, vervormder. Het mooie verloor zijn vanzelfsprekendheid.

Vandaag wordt lelijkheid in de kunsten nog vaak ingezet om te fascineren, te choqueren of om conventionele schoonheidsidealen uit te dagen, maar daarbuiten lijken we vooral gefascineerd door het mooie. Door het prisma van de sociale media filteren we de beste versie van onszelf, in de realiteit laten sommigen zich verbouwen tot ze beantwoorden aan een ideaalbeeld dat zelfs politiek wordt ingezet. Lelijkheid wordt gedoogd, maar alleen wanneer ze beheersbaar blijft, wanneer ze kan worden gestileerd en gekaderd, zoals het monsterlijke in Stranger things. Zelfs het kwaad moet een vorm krijgen die we kunnen consumeren.

Wiskundige precisie

Met de expo Bellezza e bruttezza toont Bozar dat die fascinatie en die drang tot controle niet nieuw zijn. Vijfhonderd jaar geleden ontdekten renaissancekunstenaars uit Italië en Noord-Europa al dat ze de werkelijkheid konden manipuleren, idealiseren en tegelijk het groteske uitvergroten.

“De mens is altijd op zoek geweest naar schoonheid”, zegt Kurt De Boodt, dichter en artistiek adviseur bij Bozar. “Het is een van die grote filosofische begrippen, iets wat je niet kunt vastleggen, zoals de liefde. In de renaissance komt er een kantelpunt. Kunstenaars als Leonardo da Vinci en Albrecht Dürer beginnen na te denken over wat ze mooi en lelijk vinden. Ze ontwikkelen een soort wetenschap van de schoonheid.”

De Mona Lisa is geschilderd volgens wiskundige verhoudingen die je vandaag nog steeds terugziet in modellenidealen. Sandro Botticelli gebruikte de gelaatstrekken van de Florentijnse edelvrouw Simonetta Vespucci, die gold als een van de grote schoonheden van de renaissance, als inspiratie voor meerdere vrouwenfiguren. Hij schilderde haar volgens het schoonheidsideaal van zijn tijd, met bleke huid, hoge voorhoofdslijn en lange nek. “Ze was een echte muze”, zegt De Boodt. “Iemand die loskomt van de werkelijkheid.” Opvallend is hoe het belang van schoonheid zich na het ontwaken uit de middeleeuwen ook sociaal doorzette. Er verschenen publicaties met schoonheidsrecepten en verzorgingstips. Het streven naar het ideale kreeg een praktische handleiding.

Die opdeling ging gepaard met een moraliserende blik. “Het mooie werd als het hoge, het goede beschouwd”, zegt De Boodt. “En het lelijke duidde op de lagere klasse, het slechte.” Dat vinden we vandaag niet politiek correct, maar schoonheid is haar normatieve aard niet kwijtgespeeld. “Tegelijk zie je dat mensen weer op zoek gaan naar iets wat echt is, wat geleefd heeft.” Schoonheid kan uiteindelijk niet zonder lelijkheid. “Het moet een beetje wringen. In de foto's van Robert Mapplethorpe zit ook lelijkheid. Muziek die alleen maar tonaal is, wordt saai.”

Het verleden als decor

Expo's waarin we terugkijken naar een tijdvak en via kunstenaars de mores van toen ontwaren, spreken vandaag erg aan. Nostalgie naar periodes ver voor de moderne maatschappij met haar chaos en onzekerheid werkt kalmerend, dat zie je aan het succes van reeksen als Bridgerton tot immersieve Pompeï-expo's tot Griekse mythologieën in het theater. Het verleden is er vaak een esthetisch decor, geen historische realiteit maar een sfeervolle verpakking.

“Mensen houden ervan om terug te keren naar een tijd die niet aangetast is door de moderne maatschappij”, zegt De Boodt. “Je kunt dat een vlucht noemen, maar veel mensen hebben er nood aan om niet de hele tijd bezig te zijn met feit en fictie, maar zich visueel te kunnen overgeven aan een schilderij en tot rust te komen. Zoals mensen ook genieten van een ongerept landschap.”

Wie zich in Bellezza e bruttezza vergaapt aan de schilderijen van onder meer Titiaan, Michelangelo en Quentin Matsys, waarvan een groot deel nog niet eerder in België te zien was, zal niet ontgaan hoe geconstrueerd schoonheid is. Die van de renaissancekunstenaars, maar ook die van onszelf. En hoe dwingend ze kan worden. “Ik hoop dat mensen niet alleen komen om zichzelf bevestigd te zien, maar ook om te toetsen wat anderen schoon vinden”, zegt De Boodt. “In het niet beantwoorden aan een ideaalbeeld zit veel tragiek.”

Stedelijk krachtveld

De digitalisering van onze leefwereld, virtual reality, AI, cosmetische ingrepen: ze zetten onvermijdelijk druk op de ketel. Waar de 20e eeuw schoonheid wantrouwde, lijkt de 21e haar te optimaliseren. “Jongeren hebben het niet makkelijk vandaag”, zegt De Boodt. “Ze moeten opkomen voor zichzelf, voor hun identiteit, voor diversiteit. Tegelijk worden ze gebombardeerd door een industrie die hen in een keurslijf dwingt. Bodypositivity en bodyshaming vormen een strijdtoneel, met de smartphone als spiegel.”

Dat krachtveld, tussen het ideale en het monsterlijke, en de realiteit ertussenin, resoneert nog nadrukkelijker in Brussel, waar schoonheid en lelijkheid elkaar voortdurend voor de voeten lopen. Dat wordt niet alleen in Bellezza e bruttezza meedogenloos blootgelegd, maar ook in haar zusterexpo Picture perfect, die vanaf maart te zien is en waarin Bozar westerse schoonheidsidealen op losse schroeven zet. De Boodt heeft er een goed oog in. “Deze stad heeft een geëngageerd publiek. Dat deinst er niet voor terug om op zichzelf teruggeworpen te worden.”

De tentoonstelling Bellezza e bruttezza is van 20/2 tot 14/6 te zien in Bozar, bozar.be