Tweehonderd jaar Val Saint-Lambert: als kristal kunst wordt

Nee, de Luikse glasfabriek Val Saint-Lambert maakt niet enkel vazen die bij grootmoeders op de schouw staan. Zeker vanaf de jaren 1980 drukten tal van internationale ontwerpers een moderne stempel op de creaties van het tweehonderd jaar oude instituut, zo toont een expo in het Design Museum Brussels kristalhelder.

De Cristalleries du Val Saint-Lambert vieren dit jaar hun tweehonderdste verjaardag en dat zullen we geweten hebben. Er zijn niet alleen activiteiten ter plekke in Seraing, maar ook tentoonstellingen opgezet in onder meer het Glasmuseum van Charleroi, het Luikse Grand Curtius en het Design Museum Brussels. In Brussel ligt de focus op de samenwerkingen met ontwerpers die de kristalfabriek zo'n halve eeuw geleden een nieuwe dynamiek gaven.

Helemaal in lijn met zijn locatie naast Belgiës beroemdste bollen legt het Design Museum eerst de link tussen de Luikse fabriek en de wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel. Toen vormde het Paleis van Elegantie een vitrine voor Val Saint-Lambert door de kristaltentoonstelling in dat paviljoen. Voor de huidige expo werden de toenmalige creaties van onder meer Charles Graffart en René Delvenne grondig afgestoft, om weer in de schijnwerpers te kunnen staan.

Na die 'Brusselse' aanloop, wordt de focus gelegd op de invloed van internationale kunstenaars en ontwerpers op de nijverheid in Seraing. Van groot belang was de passage in 1972 van de Amerikaanse artiest Harvey Littleton, een leider van de globale Studio Glass-beweging.

“Littleton haalde glas uit de context van massaproductie en verplaatste het naar individuele ateliers waar het diende voor persoonlijke experimenten”, legt cocurator Anne Vanlatum uit. “Met zijn visie stimuleerde hij de verruiming van creatieve vrijheid bij Val Saint-Lambert.”

De Belgische schilder Georges Collignon was een van de eerste exponenten van die vernieuwing. Hij schudde de boel in de jaren 1970 op met moderne ontwerpen waarin geometrie centraal stond, zoals zijn vaas in de vorm van een parallellepipedum.

Gigantische smurf

De werkelijke fusie met de designwereld vond plaats in het volgende decennium, door de oprichting van de Studio Crystal binnen Val Saint-Lambert. In de beslotenheid van dat atelier smolt de expertise van de Luikse vakmannen samen met de verbeeldingskracht van kunstenaars en designers, met artistieke innovatie als resultaat.

“Die collaboratieve werken vonden vlot hun weg naar galeries wereldwijd”, zegt Vanlatum. “Zo had een eerder klassieke kristalfabriek steeds meer invloed op de wereld van de hedendaagse kunst.”
Een mooi voorbeeld is de Nord-vaas van de Franse ontwerper Martin Szekely, die beter tot zijn recht komt in een museum dan op grootmoeders vensterbank. De vaas heeft een kegelvormige romp die niet recht staat, maar naar één kant overhelt. Het speelse werk uit de reeks Testa coranata van de Amerikaanse kunstenaar Robin Winters, een kristallen hoofd met hoedje, zou ook vandaag de dag niet uit de toon vallen in een hippe kunstgalerij. Hetzelfde geldt voor de Grote blauwe hand, als van een gigantische smurf, van Fransman Henri de Miller.

De Brusselse expo zet ook het spotlicht op bijzondere stoeltjes uit de jaren 1990 en 2000 van de Franse grootheid Philippe Starck en de Belgische topper Frans Van Praet. Van Praet maakte samen met de Cristalleries kristallen stoelen in verschillende kleuren voor het Belgische paviljoen op de wereldtentoonstelling van Sevilla in 1992.

Volgens Vanlatum verhuisden sommige Sevilla-stoeltjes later naar de luchthaven van Zaventem. “Bewijzen heb ik niet, maar in mijn herinnering stonden er verschillende gewoon in het publieke gedeelte voor reizigers”, zegt ze. “Aan kristal kleeft de connotatie 'fragiel', maar je kunt er heus wel stevige meubelstukken mee maken.”
De Brusselse expo vertelt een gelijkaardig verhaal over een reeks krukken van Starck uit 2002. Tien daarvan zouden zijn geïnstalleerd in een Eurostar-lounge in het station Brussel-Zuid. Of hoe hordes nietsvermoedende reizigers in Brussel hebben uitgerust op prestigieus design uit Seraing.

Nood aan een nieuwe adem

Ook in meer recente tijden trokken kunstenaars en ontwerpers nog naar de kristal­fabriek om de krachten te bundelen met de lokale vakmannen. De Belgisch-Roemeense artiest Edward Leibovitz vond glas het ideale materiaal om een fantasiewereld te bouwen vol vreemde personages en fabeldieren. De gevierde Belgische designer Nathalie Dewez maakte met de hulp van Val Saint-Lambert klokvormige lampen, waarbij in het kristal gesneden vormen een spel van schaduwen vormen.

Ook vandaag, hoewel verzwakt door vele crisissen, doet de glasfabriek er met een beperkte equipe alles aan om artistiek relevant te blijven, zo geeft Vanlatum aan. “Men koppelt nog altijd die enorme vakkennis aan artistieke durf, hoe moeilijk de economische situatie ook is. Laat ons hopen dat de festiviteiten rond dit jubileum leiden tot nieuwe energie en steun om deze mooie geschiedenis niet alleen te bewaren, maar nieuw leven in te blazen.”