Anima duikt met de VR-film 'A long goodbye' in het hoofd van een muzikant met dementie

Ik ben een vrouw van 72 met alzheimer, handen die de piano nooit vergeten zijn en een man die van me hield. Toch als ik via een VR-bril A long goodbye ervaar. Kate Voet en Victor Maes over hun bekroonde, troostende VR-film die dankzij Anima eindelijk hun thuisstad kan doen huilen. “Hier durfden we niet van te dromen.”

Vergeet dit jaar niet om naar Anima te gaan. Het festival van de animatiefilm stelt nooit teleur, maar er is een extra reden om naar Flagey af te zakken. Je kunt er een VR-bril opzetten en verdwalen in het hoofd van een 72-jarige pianiste die in de steek wordt gelaten door haar geheugen, maar niet door haar echtgenoot. Met post-its en ingesproken berichten op een oude bandrecorder doet hij er alles aan om haar herinneringen te activeren en haar zo in het nu te krijgen. Maar behoort hij zelf wel tot dat nu?

A long goodbye van het Brussels duo Kate Voet en Victor Maes is een onvergetelijke VR-film. Dat toont de Achievement Prize op het Filmfestival van Venetië aan, maar vooral de intense ontroering bij de kijkers. “We hadden nooit verwacht dat het zo’n succes zou worden. Dat we in Venetië een Leeuw zouden winnen, maar vooral dat de emotionele respons zo groot is”, zegt Voet. “A long goodbye komt heel hard binnen. Ook bij mensen die zich nog nooit hebben ingelaten met virtual reality. Ook wie niet goed is met computers, is er vlot mee weg. Hier durfden we niet van te dromen.”

Schrikken jullie zelf van wat A long goodbye teweeg brengt?
Kate Voet: Toch wel. We zijn filmmakers die gewone films maken. Virtual reality was een uitstapje dat veranderde in een project van meer dan vijf jaar. Ik zal de jonge vrouw in Venetië nooit vergeten die na afloop van de film ‘sorry’ fluisterde, zich in mijn armen smeet en volledig brak. Zij was een van de eersten. Maar ondertussen hebben we veel zo’n reacties meegemaakt. Bijna iedereen zet de bril al huilend af.
Daarvoor doe je het als filmmaker. Je wilt verhalen vertellen die troost bieden, die betekenis hebben voor mensen, die families kunnen samenbrengen. Een familie met een grootmoeder met dementie, had de grootvader meegekregen. En ineens, voor het eerst, sprak hij over zijn gevoelens. Plots was er verbinding en kon het verdriet gedeeld. Het was een familie die niet snel over emoties praatte. Een mooiere erkenning kan ik niet bedenken.

Wat willen jullie aantonen met jullie poëtische, aangrijpende VR-film?
Voet: Een op de vijf mensen zal helaas gediagnosticeerd worden met dementie. De meest voorkomende vorm van dementie is alzheimer. Tegen 2040 zijn er 25 procent meer ouderen. We stevenen af op een enorme zorgcrisis. Er zijn nu al te weinig plaatsen in de woonzorgcentra. Voor veel mensen zijn die amper te betalen. Tijdens onze research kregen we voortdurend te horen dat we als land niet voorbereid zijn op de golf van ouderen.
Met onze film willen we vooral laten zien dat er een mens schuilt achter élke diagnose. Je bent niet dement. Je bent op de eerste plaats een persoon met een rijk leven, met een hele voorgeschiedenis, met geliefden, vrienden en familie. Laat ons hopen dat de dementiezorg, en de ouderenzorg in het algemeen, menselijk kan blijven. Maar dan moet de politiek het roer omgooien. Met onze film willen we een belangrijk thema onder de aandacht brengen.

Kunnen jullie de keuze toelichten voor een poëtische animatie in de stijl van waterverfschilderijen?
Voet: Het thema treft véél mensen. Voor veel mensen is het persoonlijk. Ze snakken ook naar herkenbare verhalen over de realiteit waar zij mee leven zodat ze zich minder eenzaam voelen. Het is een confronterend onderwerp, om het woord zwaarte te vermijden. Dat vangen we op door een bepaalde lichtheid te introduceren. Door er een beetje humor in te steken of wat magisch realisme, zoals de groter wordende goudvis. Animatie leent zich daar goed toe.
Victor Maes: Het breekbare van de analoge techniek is dankbaar, want het sluit aan bij het wegglippen, bij de afbrokkeling van een verhaal, van het heden, van het geheugen. Het was wel niet makkelijk om te realiseren in een 3D-computeromgeving. Daar was veel expertise en geduld voor nodig. Maar het loonde. Mensen willen twee keer komen kijken omdat ze onze wereld zo’n mooie plek vinden.
Voet: Een troostende plek. We wilden ook een trager tempo, waardoor je alles rustig in je kunt opnemen en tijd hebt om te verdwalen. Visueel geven we je het gevoel dat je een waterverfschilderij binnen wandelt waarin een wereld voor je ogen verschijnt … en weer verdwijnt.

Waren jullie vertrouwd met VR-technologie?
Voet: Het was een groot avontuur. Op Sint-Lukas leerden we klassieke fictiefilms maken. Tijdens de pandemie moedigde het Vlaams Audiovisueel Fonds via het Innovatie Atelier mensen met een achtergrond in klassieke cinema aan om games of virtual reality te verkennen. We kregen een intensieve opleiding van twee internationale coaches. En leerden al doende.

Baseren jullie jullie op persoonlijke ervaringen met dementie, of zijn jullie ook te rade gegaan bij experts?
Maes: Het begon met een persoonlijk verhaal. Na school bezocht ik altijd mijn grootvader. Ik zag hoe alzheimer hem dag op dag veranderde. Mijn moeder was de mantelzorger. Veel persoonlijke elementen zijn verwerkt in de VR-film. Maar we hebben uiteraard ook veel onderzoek verricht. We spraken met professoren en mensen met dementie. Het scenario en de dialogen werden afgetoetst bij het expertisecentrum voor dementie en in woonzorgcentra.
Voet: Het is fictie, maar gek genoeg denken veel mensen dat het een documentaire is. Het is niet autobiografisch. Het is niet het verhaal van Victors grootvader of van mijn familie. Maar veel elementen zijn persoonlijk. De foto’s aan de muren zijn onze familiefoto's. De namen refereren naar familie.

Waarom is jullie hoofdpersonage een pianiste?
Voet: Victors grootmoeder was biologe, vandaar de referenties naar vlinders en de plantenwereld. Mijn grootmoeder is 91 en gepensioneerd, maar werkte tot haar 83e heel gepassioneerd in haar wenskaartenbedrijf. Omdat onze beide grootmoeders zo gepassioneerd waren door hun werk, wat best wel uitzonderlijk is voor vrouwen van die generatie, wilden we absoluut een vrouwelijke protagoniste. Een vrouw met een passie die voorbij de zorgrol ging. Onze grootmoeders zijn een enorme inspiratie.
Pianisten zijn er niet in de familie. Het was gewoon de ideale passie voor Ida: iets wat ze fysiek misschien niet meer kan beleven, maar wel nog emotioneel. Iets wat haar troost biedt. De pianomuziek van Joep Beving is het emotionele hart van onze film.
Maes: Het valt op dat passies lang overeind blijven. Ook tijdens de reis met dementie blijven velen levensgenot halen uit hun passie. Iemand die gepassioneerd is door geschiedenis, zal misschien geen data of namen meer kunnen noemen, maar wel nog glunderen als het gesprek over geschiedenis gaat.

Gaan jullie nu nog VR-films maken, of keren jullie nu terug naar klassieke fictiefilms?
Voet: Ikzelf wil nu eerst meer tijd vrijmaken voor een langspeelfilm. We hebben concrete ideeën voor nieuwe VR-films, maar laten we die rustig uitwerken. VR is heel arbeidsintensief. Maar het is een geweldig medium. Je wordt het personage. Je kunt maximale empathie creëren voor een bepaald personage of thema. Het zou zonde zijn om daar niet verder mee te gaan.

Blij dat A long goodbye dankzij Anima eindelijk ook in jullie thuisstad te zien is?
Maes: Zeker. We kennen hier veel mensen. Eindelijk kunnen ze komen kijken. Brussel is ook een inspiratiebron geweest. Het project startte tijdens de lockdown. We woonden toen nog in een klein appartementje in een groot woonblok. Een van onze buren was een oud, bejaard vrouwtje dat er helemaal alleen voor stond en soms wat hulp nodig had. We vroegen ons af wat haar verhaal was. En zo ging de bal aan het rollen.

A long goodbye is te zien van 21 tot 28/2 in Bar Marni. Anima, het Internationaal animatiefilmfestival van Brussel, loopt van 20/2 tot 1/3, animafestival.be