Brussels Porn Film Festival: 'Pornografie is een complexe kunstvorm'

Het Brussels Porn Film Festival is aan zijn vijfde editie toe en bewijst dat alles politiek is – ja, ook seks. Vooral seks. “De films stellen de heersende norm ter discussie door de manier waarop ze verschillende lichamen, culturen en seksualiteit tonen.”

Twee 'hete en ‘lesbische' vampieren die uit zijn op bloed. Een man die niet tot klaarkomen komt en hoopt op tijd thuis te raken vóór iedereen ziet hoe geil hij is. En een paar sinistere en 'erg sletterige clowns' die een vrouw gevangenhouden 'tot ze haar lesje leert'. Het is maar een greep uit het programma van Brussels Porn Film Festival, dat vanaf donderdag voor het vijfde jaar op rij meerdere filmzalen in de hoofdstad zal inpalmen, waaronder Cinema Aventure en Cinema Nova.

Uit meer dan vijfhonderd inzendingen koos het team achter het festival – toevallig? – 69 films voor op het grote scherm. Makers van Frankrijk tot Brazilië brengen daarmee dat wat doorgaans achter gesloten deuren plaatsvindt naar de publieke ruimte, in het hart van de hoofdstad van Europa. Just because they can, en vooral: als middelvinger tegen alle pogingen om porno uit de openbare sfeer te weren.

Filmische porno bestaat immers al ruim honderddertig jaar, maar de traditie om het individueel te bekijken is relatief nieuw. “Het ontstaan van porno viel samen met het ontstaan van cinema's. Het werd lange tijd, net als films, samen bekeken. In de jaren zeventig werd zelfs een pornofilm vertoond op het filmfestival van Cannes”, zegt Miguel Soll, pornoregisseur en co-oprichter van het festival. “Pas sinds de jaren 1980-1990 met de komst van dvd's en wetten die publieke vertoningen verbieden, werd de collectieve ervaring verschoven naar de privésfeer. Vandaag telt Brussel maar één cinema die pornofilms programmeert, Cinema Paris.”

Een gemiste kans, zegt hij, want pas als we er samen met anderen naar kijken, kunnen we die beelden bespreken en bekritiseren – en zelfs verandering aanwakkeren. “Dat er nu in reguliere films veel meer diversiteit en inclusiviteit is, komt voor een stuk omdat het lange tijd ontbrak. Het is maar doordat het publiek zich daartegen begon te verzetten, dat de filmindustrie reageerde.”

Hetzelfde geldt volgens hem voor pornofilms. “De porno-industrie wordt vaak verweten dat ze niet in goede werkomstandigheden voorziet. Maar hoe kan dat veranderen als we ze niet in het openbaar mogen tonen en we geen publieke financiering krijgen?”

Door porno uit de slaapkamer te halen en in de cinemazalen tentoon te stellen, willen ze het stigma errond doorbreken. “Onderzoek toont aan dat het onmogelijk is om een demografische lijn te vinden in het publiek dat naar porno kijkt, net omdat iedereen het doet, ongeacht etniciteit, gender of socio-­economische achtergrond”, zegt Soll. “Door pornofilms uit de masturbatiecontext te halen en ze samen met een heleboel anderen te bekijken, kun je veel innerlijke schaamte wegnemen”, vult artiest en coprogrammator Butchibou aan.

Gemarginaliseerde groepen

Bij het eerste festival dat volledig in het teken staat van alternatieve porno mag het niet verbazen dat het de grenzen van de mainstream opzoekt in beeldvorming, storytelling en vormen van seksualiteit. “Gemarginaliseerde groepen als lgbtqia+, sekswerkers en andere minderheden richten de camera op hun eigen lichaam en creëren zo een aanwezigheid die door de mainstreammedia over het hoofd wordt gezien”, klinkt het op de website.

“Stuk voor stuk stellen de films de sociale norm ter discussie, door de manier waarop ze verschillende lichamen, culturen en seksualiteit tonen”, zegt Soll.

Hoe subversief de films zijn, toont bijvoorbeeld Cura, waarin een foursome dagboekfragmenten over sekswerk uitbeeldt. Antifa faggots gooien niet alleen hun stem, maar ook hun lichaam in de strijd in Solidarity with the Garbage Workers on Strike, en in Naughty Patient wordt een rollenspel tussen een gynaecoloog en patiënt aangegrepen om te bekritiseren hoe het vrouwelijke lichaam door de tijd heen gemedicaliseerd en gecontroleerd werd.

Om maar te zeggen: porno is in dit festival niet alleen een audiovisuele en expliciete vorm van seksualiteit, maar ook een instrument om politieke, maatschappelijke kwesties aan te kaarten.

“Veel makers doen een beroep op porno om een boodschap over te brengen”, beaamt Butchibou. “Ook bij films die vooral rond opwinding draaien, zie je bijvoorbeeld acteurs die niet vaak op het grote scherm verschijnen.” In een klassiek filmscenario zoals seks met een onbekend iemand figureren dan bijvoorbeeld transpersonen of mensen met een beperking, en iemand die masturbeert op het scherm vertelt tegelijkertijd over zijn traumatische voorgeschiedenis. “Het gaat dan niet louter over het masturberen, maar over wat porno kan teweegbrengen. Dat soort films zijn vaak te alternatief voor commerciële platformen.”

“Pornografie wordt vaak gereduceerd tot het expliciete, het seksuele, maar het gaat om veel meer dan dat. Een film kan je én opgewonden maken én je tegelijkertijd emotioneren door het thema”, vult Soll aan. “Dat maakt van pornografie een heel complexe kunstvorm.”

Uit comfortzone

Daarin wijkt het programma van het festival af van de klassieke Pornhub-achtige beelden, die als hoofddoel hebben om hun kijkers zo snel mogelijk tot een orgasme te brengen. “Het hele festival is een tegenreactie op de mainstreamporno en wat je op die onlinefora aan beeldtaal aantreft”, zegt Soll. “Vandaag kijken we bijna uitsluitend naar porno om te masturberen. Dan geef je zoektermen in waarvan je weet dat ze jouw seksuele voorkeuren het best aanspreken. 'Big boobs', bijvoorbeeld. Maar daarmee beperk je je blik op seksualiteit. Wij programmeren daarom op basis van verhaal, niet seksuele voorkeur.”

Het festival wil dus ook bezoekers triggeren met alternatieve vormen van seksualiteit die ze zelf niet uit eigen beweging zouden opzoeken. “Een heteroman kan bijvoorbeeld naar een vertoning gaan en uitsluitend heteroseksuele seks verwachten, om dan te ontdekken dat er ook queer films worden getoond. Misschien brengt dat wel iets teweeg, wat nooit zou gebeuren als hij het zou houden op heterozoektermen op Pornhub.”

“We gaan daarmee in tegen consumptiegerichte, uitbuitende content van grote platformen, die steeds meer content stelen en AI gebruiken. En zelfs als het seksuele je niet echt aanspreekt, treed je toch uit je comfortzone door te kijken naar iets anders, met andere acteurs, storytelling of belichting”, vult Butchibou aan.

Tegelijkertijd wil het festival reguliere porno niet demoniseren. “Esthetiek valt niet te definiëren door wat ethisch of onethisch is. Er zijn veel sekswerkers en pornoacteurs die aan mainstreamproducties meewerken. Veel mainstreamproducties gaan ook ethisch te werk en besteden bijvoorbeeld veel aandacht aan de arbeidsomstandigheden van de acteurs”, zegt Soll. “Zo werkt ook Mariska X, een pornoproducent die al vijftien jaar actief is in mainstreamproducties, mee aan het festival.”

Iedereen pornograaf

Films staan centraal in het Brussels Porn Film Festival, maar het draait om veel meer dan dat, benadrukt het team. Zo zijn er talloze workshops, rondetafelgesprekken, tentoonstellingen, een infokiosk over sekswerk, en feestjes in AB en C12.

“De workshops draaien allemaal rond seksualiteit en sensualiteit, maar het merendeel is niet pornografisch van aard”, zegt Butchibou. “Ja, er is een workshop rond hoe je je eigen strap-on met gerecycleerd materiaal maakt, of hoe je leert om te cruisen (anonieme seks in de openlucht of op een openbare plaats, vooral populair onder gay mannen, red.) als queer persoon, maar het gaat ook om dans, poëzie, tafelgesprekken … We hebben zelfs een workshop rond wie het best air sex kan uitvoeren, wat ze erna op onze 'Porny night' in C12 kunnen performen. Hilarisch, toch? Seksualiteit benaderen met humor vinden we heel belangrijk.”

“Er zijn talks waarin we inzoomen op bepaalde thema's: hoe een pornoproductie werkt, hoe consent gerespecteerd wordt, hoe het is om als zwarte transpersoon in zo'n omgeving te werken … Maar er loopt ook een tentoonstelling over de geschiedenis van pornografie en er is een marktje waar kunstenaars hun juwelen, posters, sokken verkopen.”

Die workshops bieden niet alleen een mogelijkheid voor bezoekers om gelijkgezinden te vinden en hun community uit te breiden, maar ook om wat ze zagen met elkaar te bespreken. Soll: “Heel het festival draait rond de interactie tussen het publiek en de cinema. Omdat alle activiteiten elkaar versterken, kunnen bezoekers op ludieke of informatieve wijze hun energie kanaliseren.”

Wie geïnspireerd raakt op het festival, kan zelf de handen uit de mouwen steken door een pornografische kortfilm in te zenden. Om nog meer een brug te slaan tussen de traditionele cinema en pornografie, bestaat de jury uit een mix van mensen: artiest en zangeres Ophélie Joh, 'traditionele' filmprofessional Yann Gonzalez en pornofilmproducent Mariska X. De winnaar maakt kans op een trofee ontworpen door ceramist Simon Aubry Picaudot.

“Het thema van het festival dit jaar is backstage. In onze tentoonstelling Behind the Pornographic Eye lichten we al uit hoe het er achter de schermen van een porno­productie aan toegaat, omdat we merken dat daar veel interesse in is”, zegt Soll. “Het interessante aan de nieuwe vormen van pornografie – denk aan sexting of OnlyFans – is dat de grens tussen de backstage en het podium steeds kleiner wordt. Waar vroeger een camera nog porno filmde en toonde, is dat vandaag de gsm geworden. We zijn dus vandaag onze eigen pornografen geworden, wat we ook met die wedstrijd willen aantonen.”

Opties te over om de komende dagen als bezoeker blootgesteld te worden aan porno (of eerder omgekeerd). Van schaamte hoeft er geen sprake te zijn, benadrukt Butchibou: “Je zou er versteld van staan wie er allemaal op afkomt. Natuurlijk zijn er veel queers, punks en sexy mensen. Maar oude koppels komen evenzeer kijken naar porno. Wie weet wat zij in hun slaapkamer doen.”