Michael Abay en Jennifer Heylen delen een uppercut uit met 'The best immigrant'

Een onafhankelijk Vlaanderen deporteert wie elders is geboren. Een tv-zender scoort met een wansmakelijke afvalrace: de migrant die zich de beste bechamelsaus-Vlaming toont, mag alsnog blijven. De Streamz-reeks The best immigrant deelt geen plaagstoot uit maar een uppercut. De punch komt van twee Brusselaars: regisseur Michael Abay en hoofdrolspeelster Jennifer Heylen.

Met een glimlach zo breed als café Les Brasseurs smal is, maakt Jennifer Heylen haar entree. De opnames van De slimste mens ter wereld hebben haar dan wel tot twee uur ’s nachts opgehouden, maar het minst saaie jurylid heeft in de populaire tv-quiz een beeldfragment kunnen smokkelen uit The best immigrant en daar is ze blij mee. Haar hoofd in die reeks van Streamz is de bekroning van een boerenjaar met bijrollen in lekkers als Patsers, Oh, Otto!, Roomies en Julian. Heylen wordt in Les Brasseurs opgewacht door de regisseur van The best immigrant: de jonge, tegenwoordig vanuit Jette opererende Brusselaar Michael Abay.

Het verhaal is er niet naast. De extreemrechtse leider van een Vlaanderen dat zich losrukte van België, maakt via de wet op territoriale zuiverheid meteen werk van de hardhandige deportatie van mensen zonder Vlaamse geboorteakte. Na een schoolrazzia stemt een gearresteerd koppel leerkrachten noodgedwongen in met deelname aan de glitterende tv-show The best immigrant. Opgesloten migranten worden er tegen elkaar opgezet in spelletjes om ter best Vlaming zijn. Denk aan bechamelsaus maken, kasseikoersen, mayonaise kunnen spellen en weten wie de vader was van Judith van Vlaanderen. Alleen de eindwinnaar mag blijven. Er valt bijna niet naar te kijken.

De vijf afleveringen beginnen met dezelfde twee onheilspellende zinnen. “Dit verhaal is niet gebaseerd op waargebeurde feiten. Wel op een werkelijkheid die te dichtbij komt.” “Ik heb die zin bedacht”, grinnikt Abay, die naar eigen zeggen veel heeft gehad aan de ruggensteun van de executive producers: Bad boys-regisseurs Adil El Arbi en Bilall Fallah. “Ik heb er de hele zomer over nagedacht. We hebben veel versies uitgeprobeerd. De zin moest zo kort mogelijk zijn, maar de reeks wel in het juiste perspectief plaatsen.”

De hamvraag is uiteraard hoe dicht de werkelijkheid jullie dystopische reeks op de hielen zit.
Michael Abay: Voor mij komt het heel dichtbij.
Jennifer Heylen: We hebben sommige dingen niet zelf moeten draaien omdat ze verdorie echt gebeurden. Razzia’s op straat of in scholen, families die uiteengerukt worden, mensen die in kooien worden vastgezet. De beelden waarmee de reeks begint, zijn bij nieuwszenders gehaald. In die zin is het inderdaad een realiteit die veel te dichtbij komt. Het blijft fictie, het blijft een uitvergroting. Ik hoop dat het hier nooit zo ver zal komen. Ik ben daar zelfs vrij zeker van. Maar het gaat soms snel. Tijdens de opnames kregen we te horen dat de Trump-regering geopperd heeft een gameshow te maken met een verblijfsvergunning voor de beste immigrant. Dus ja, ik denk niet dat we er met The best immigrant naast slaan. Helaas.
Abay: Het is, gelukkig maar, fictie. Maar hopelijk maakt ze wel duidelijk dat het niet enkel in Hongarije of Amerika kan ontsporen. We denken altijd “dat gaat hier nooit gebeuren”. Is dat zo? Kijk hoe snel de wereld verandert. De oorlog in Oekraïne, de genocide in Gaza: er gebeuren zoveel dingen die we niet mogelijk achtten. Alles wat in de wereld gebeurt, kan ook hier in Vlaanderen of België gebeuren. Dat mogen we niet onderschatten. Kijk inderdaad naar Amerika, een democratie waar er kinderen uit klassen worden gehaald en mensen van de straat geplukt door ICE, door mensen die anoniem mogen blijven. En juridisch lijkt er niet veel tegen in te brengen. Toen wij die scène bedachten, bestond ICE niet eens.

Is het naar om personages te moeten spelen die gereduceerd worden tot migrant? Mensen van hier die verstoten worden omdat ze hier niet geboren zijn en in de show als pispaal worden gebruikt.
Heylen: Dat valt goed mee. Ook al spélen we niet alleen mensen met een migratieachtergrond of van kleur, we zijn het ook. We zijn goed opgevangen door Michael en door de schrijvers én we zijn het een en ander gewoon. Voor mij was er niets nieuws. Ik heb niks gehoord dat ik nog niet had gehoord. Ik heb leerkrachten meegemaakt die met een mopje ten koste van mij de hele klas deden op de grond liggen van het lachen. Ik krijg de vraag of ik hier wel ben geboren. Zulke dingen maak ik heel vaak mee. Na een tijdje weet je wel hoe je daar moet op reageren. Dan hadden de witte acteurs het zwaarder. Zij moeten in de reeks wel dingen zeggen die ze nooit eerder hebben gezegd en wellicht ook niet willen zeggen. Voor hen is de shockfactor groter.
Ik hoop dat dat bij de kijkers ook zo zal binnenkomen: dat mensen van kleur zich gehoord en gezien gaan voelen en dat de anderen misschien beseffen dat opmerkingen, mopjes en veronderstellingen niet altijd onschuldig zijn. Je maakt ze ten koste van een mens die ademt, voelt en leeft.

Acteren is je beroep. Waren er ook los daarvan redenen om in The best immigrant te spelen?
Heylen: Ik vind de rol van Muna heel mooi omdat ze zo strijdvaardig is en niet alleen voor zichzelf opkomt, maar ook voor de anderen. Ik mis dat soms een beetje bij mezelf.
De reeks wil je voorbij de stereotypen doen kijken. De ene is restauranthouder, de andere dokter of student. Ik speel een leerkracht. Mensen met een migratieachtergrond verdienen het niet om telkens gereduceerd te worden tot die achtergrond. Dat is slechts één facet. Je noemt een slagerszoon toch ook niet altijd alleen maar een slagerszoon. Kijk verder dan enkel migratie of afkomst, stel meer of andere vragen dan “Van waar kom je?” en “Kan je goed Nederlands?” en je ontdekt een hele hoop mooie verhalen die veel leuker zijn om naar te luisteren. Daar ben ik van overtuigd.
Abay: Alles hangt af van de context en de intenties. Als het een gezonde interesse is, kan het heel fijn zijn om te vertellen over mijn Ethiopische roots. Het is niet iets waar ik mij voor schaam. Het maakt deel uit van mijn identiteit.

Was is de status van Brussel in jullie dystopie? Voor het verhaal is het niet van belang, maar ik ben er wel benieuwd naar.
Abay: In onze reeks zijn de banden tussen Brussel en Vlaanderen volledig doorgeknipt. Dat gaven we aanvankelijk mee in de speech van de leider van het extreemrechtse VPV: “Brussel, da moogt ge houden!” Maar we hebben dat er uitgeknipt omdat het niet relevant is voor ons verhaal. Je zou ook veel te veel moeten uitleggen. Hoe zou Brussel als eiland in een onafhankelijk Vlaanderen functioneren? Raak je zomaar binnen en buiten? Wat met alle Belgische en Europese instellingen? Veel te complex voor wat wij willen vertellen. Het leek ons slimmer om er niet te veel woorden aan vuil te maken. The best immigrant gaat niet over de splitsing van België.

Brussel zou ook van de ene op de andere dag stilvallen als je wegstuurt wie hier niet is geboren. Iedereen komt wel van ergens.
Heylen: Daarom ben ik hier komen wonen. Ik wil deel uitmaken van een mengelmoes van mensen die met, naast of door elkaar leven. Ik ben niet gevlucht uit Antwerpen. Ik mag de stad waar ik zo vaak kom niet door het slijk halen. Ik bedoel het positief: ik voel me iets comfortabeler en gelukkiger in Brussel dan in meer gesegmenteerde steden.

De reeks hekelt expliciet hoe migranten gedwongen worden zich te bewijzen en Vlaamser dan stoofvlees met friet moeten zijn. Hebben jullie zelf ooit last gehad van het gevoel je te moeten bewijzen?
Heylen: Ik merk dat ik graag in de aandacht sta, maar dat is niet zo raar voor een actrice.
Abay: Bij mij was de bewijsdrang wel fel. Het gevoel dat je hier niet hoort en je daarom dubbelplooien. Zeker als kind ben je heel vatbaar voor bedreigingen genre “Als je geen goeie Vlaming bent, word je weggestuurd.” Daar was ik wel bang voor. Zoals je bang bent om in het boek van Sinterklaas terecht te komen als je iets stouts hebt gedaan. Toen het Vlaams Blok in de jaren 1990 doorbrak met slogans als aanpassen of oprotten, was dat slikken.

Je bent geboren en getogen in Brussel, maar dat was geen bescherming?
Abay: Nee, mijn hele schoolcarrière was in het Nederlands. Ik was mee met wat er in Vlaanderen gebeurde.

Verwachten jullie dat The best immigrant stof zal doen opwaaien?
Heylen: Een van de commentaren op de trailer was: “Moet je daar nu mee afkomen? Is dat niet polariseren?” Maar volgens mij is het sowieso nooit een goed moment om iets moeilijks te brengen. Er is nooit een perfecte tijd voor pijn. Ik hoop gewoon dat er veel mensen zullen kijken. Ze zullen meteen merken dat we veel verder gaan dan enkel het benoemen van pijn. Het is een genuanceerde, gelaagde reeks, geen serie die enkel probeert te choqueren.
Abay: The best immigrant kan contro-
versieel lijken omdat migratie een heel gevoelig thema is. Dat zie je bij de verkiezingen. Maar met de reeks willen we er juist minder een controversieel thema van maken. Taboes doorbreken door een eerlijk, open gesprek aan te gaan zonder dat woorden als migrant of immigrant vijandige gevoelens oproepen. Als we één ding laten zien dan wel dat het over mensen gaat.

Zijn we als mensen verhard?
Abay: Ik vind wel dat er gerust meer empathie mag zijn. We spreken over mensen die hun land in moeilijke omstandigheden hebben verlaten. Niemand doet dat zomaar. Volgens mij zitten we eerder in een integratiecrisis dan in een migratiecrisis. In De Standaard stond onlangs nog een stuk over de erbarmelijke omstandigheden in opvangcentra voor vluchtelingen. Dat zegt genoeg over hoe we als maatschappij naar hen kijken. Er is nog werk aan de winkel.
Heylen: Uit de documentairereeks Kinderen van de migratie bleek duidelijk dat er altijd al een hardheid is geweest tegenover migranten. De focus veranderde. Eerst waren het de Italianen, daarna de Marokkanen en de Turken. Met als gemeenschappelijke factor: wie niet van hier is, is hier niet welkom. Tja. Die hardheid is er sinds altijd, maar al naargelang de politieke gemoedstoestand van het volk, schemert ze meer of minder door.

The best immigrant is vanaf 11/12 te zien op Streamz