Sarah Vanagt laat bouwvakkers wensen verstoppen: 'Alsof je een fles in de oceaan gooit'

In de documentaire Wishful filming spoort de Brusselse regisseur Sarah Vanagt bouwvakkers aan om een duizend jaar oud gebruik verder te zetten en briefjes met een boodschap te verstoppen voor de toekomst.

“We hebben hier hard gewerkt. We hopen dat je dat waardeert.” “Dit bedrijf heeft mij genaaid.” “Ik ben blij dat België me kansen gaf.” Het zijn slechts enkele voorbeelden van de berichtjes die we bouwvakkers zien verstoppen in Wishful filming, een speelse en reflecterende documentaire van de Brusselse Sarah Vanagt. Het idee is dat ze door de toekomst gevonden worden. Het doet de 42-jarige Bilal kamerbreed glimlachen. Hij wenst de toekomst afwezigheid van oorlog en discriminatie toe. Hopelijk komt de wens ook uit zonder dat hij ooit wordt gevonden. Bilal wikkelt zijn bericht rond een van de vele nutskabels die verdwijnen in de meterslange flexibele buizen die een museum, huis of kantoor onzichtbaar dooraderen. De kans dat zijn boodschap ooit gevonden wordt, is miniem.

Het gebruik is duizenden jaren oud. Dankzij een teruggevonden drieduizend jaar oud bericht weten we dat er in de Vallei der Koningen in Egypte gestaakt is omdat de arbeiders te weinig te eten kregen. “Zodra de mensen begonnen te bouwen, was er de drang om met de toekomst te communiceren en om een teken van leven te geven aan degenen die na ons komen”, vertelt Sarah Vanagt. “Ik leerde het gebruik kennen toen ik in Engeland studeerde en in het gratis buurtkrantje op foto’s botste van een jong koppel dat poseerde met zo’n briefje dat ze tijdens hun verbouwingen hadden teruggevonden. Ongeacht wat daar op staat, ik vind het ontroerend dat mensen dat doen. Het is zo’n poëtische geste.” Het idee om daar een film rond te maken, bleef twintig jaar sluimeren. “Het leek me mooi om die film in Brussel te draaien. Grote werven genoeg. De stad is één grote verstopplaats voor berichten voor de toekomst. Werkelijk overal kun je er potentieel eentje vinden. Zelfs in de muur achter je bed. Dat vind ik leuk.”

Toren van Babel

Met een kleine camera zwierf de internationaal gereputeerde documaakster door Brussel en vroeg bouwvakkers om hun wensen aan de volgende generatie neer te schrijven en op de werf te verstoppen. Ze kwamen aangewaaid uit Brazilië, Polen, Iran, Marokko, Antwerpen en andere streken. “Ik hoorde alle mogelijke talen”, zegt Vanagt. “De torens van Brussel lijken wel de Toren van Babel.” De helft kende de traditie. “Ongeacht van waar ze vandaan kwamen. Sommigen hebben zelf al briefjes gevonden, sommigen hebben er zelf al geschreven. Vaak zeiden ze dat ze het zullen blijven doen.”

Het is niet mogelijk om terug te schrijven. “Het is een beetje dezelfde geste als bij een fles die je in de oceaan gooit. Je weet niet wie ze wanneer gaat vinden. Maar dat vind ik er ook juist heel mooi aan. Misschien wordt het bericht nooit gevonden. Maar misschien is het gebaar belangrijker dan de wens zelf.”

Vanagts film draait het om en toont niet het ontdekken, maar het verstoppen van de boodschap. “Ook dat moment is ontzettend ontroerend. Zeker omdat die stoere werkmannen dag in dag uit bezig zijn met zéér functionele dingen. Muren bouwen en zo. Het contrast met zo’n schijnbaar nutteloos en vaak opvallend zacht briefje voor de toekomst, vind ik mooi.Wishful filming is een hommage aan hun werk, maar ook aan hun creativiteit én aan hun tederheid.”

Hun boodschappen gaan veel kanten uit maar courant is het verzoek om respect voor het werk, het verlangen naar een betere wereld en goedmenende boodschappen als “Goeie dingen vergen tijd” of “Geef het beste van jezelf aan zij die je lief hebt.”

De creativiteit in het verstoppen is groot. “Ik wist nooit waar en hoe ze het zouden verstoppen. Het was altijd een verrassing. Vandaar de wat gekke vorm. Met mijn pocketcamera op autofocus en autobelichting klim ik mee op ladders en probeer het moment vast te leggen. Ik heb niemand gevraagd om het nog eens te doen.”

Lees eens een paal

Bouwvakkers die berichten voor de toekomst verstoppen, vormen de kern van de film. Maar Vanagt filmt ook de duizenden boodschappen die hier en nu schreeuwen om de aandacht van de stedeling. Denk aan de stickers die je op bijna elke stadspaal aantreft. “Klet.” “J’existe.” “Schijt aan de staat en het patriarchaat.” “Un bébé est mort ici.” “Free Gaza.” “Mijn film gaat over het wensende vermogen van de stedeling. Die stickers op palen zijn niet aan de toekomst gericht, maar aan de huidige stedelingen. Sommige zijn poëtisch of humoristisch. Sommige zijn heel heftig en boos. Klimaatstickers bijvoorbeeld. Maar je kunt die boosheid wel plaatsen. Van die palen kun je alle belangrijke thema’s aflezen die vandaag de maatschappij beroeren.”

Een geval apart is het ruiterstandbeeld van Koning Leopold II op het Troonplein dat om de haverklap beschreven, beklad en bestickerd wordt met boodschappen als “Moordenaar” of subtieler geformuleerde afkeer van kolonialisme. “De aanwezigheid van de koloniale geschiedenis in onze stad is een thema dat me al jaren bezighoudt. In een film over bouwen in Brussel kun je volgens mij niet om Leopold heen. Urbanistisch heeft hij zijn stempel gedrukt op deze stad. En dat is verbonden met zijn rol in Congo. Bijna elke week staat er iets nieuws op dat standbeeld. Het is bijna een schoolbord. Ik documenteer dat al een tijdje.”

In de montage was het wel zwoegen om Leopold II de juiste plaats te bezorgen. “In een van de versies leek het alsof de bouwvakkers van nu de Congolezen van toen zijn. Dat was niet de bedoeling. Ook al zitten we nog altijd in een systeem waarin mensen voor heel lage lonen onze scholen, straten, gebouwen, musea enzovoort bouwen.”

Die mensen kunnen gniffelen bij de gedachte dat we dagelijks nietsvermoedend over hun verborgen wens lopen. Tot de stad weer eens opengebroken wordt.

Wishful filming gaat in première tijdens het documentairefestival En Ville (26/1 > 1/2) en wordt vertoond in de Beursschouwburg op 28/1, festivalenville.be