Adamo over de kunst om jong te blijven: 'Ik ben vier keer twintig, maar nooit tegelijk'

Na een periode van ziekte keerde Adamo dit jaar terug naar de spotlights, met een uitgebreide tournee, een tentoonstelling en een nieuw dubbelalbum. De meest succesvolle Belgische zanger ooit over zestig jaar zingen, melancholie en uitblijvende sneeuwvlokken.

“Ik kijk ernaar uit om met mijn kleindochters een sneeuwman te maken in de tuin”, antwoordt Salvatore Adamo als ik op een druilerige decemberavond peil naar zijn hoop op een witte kerst. De statige Ukkelse villawijken zijn gehuld in een klam grijs, de straten zijn veranderd in rivieren. Het meteorologisch instituut, hier een paar straten verderop, heeft alweer een temperatuurrecord opgetekend. Kortom, van tombe la neige is geen sprake. “Ach, sneeuw legt een laag poëzie over de wereld, maar het brengt ook ongemakken met zich mee”, glimlacht hij minzaam terwijl zijn vrouw Nicole vraagt of ik een koffie wil.

De meest succesvolle Belgische artiest ooit – hij verkocht rond de 100 miljoen platen – is niettemin in zijn nopjes. Hij is eindelijk van de ziekte verlost die hem twee jaar geleden tot een pauze en de annulering van de tournee voor zijn tachtigste verjaardag dwong. Een bronchitis zorgt voor een kriebel in zijn keel, op de salontafel van zijn met moderne kunst getooide villa lonken neus- en keelsprays. Maar er kan wel een grapje af.

Dat de hond net dezelfde voornaam draagt als ik, vindt hij hoogst amusant. “Een vriend van me dacht dat dat een knipoog was naar 'tom-be la neige'”, zegt hij, verwijzend naar het nummer dat van hem als twintigjarige in 1963 een ster maakte, “maar die link had ik niet eens door.” Met zijn viervoeter gaat hij vaak wandelen in het Zoniënwoud, dat op een boogscheut ligt. “Maar het voorbije jaar ben ik er minder geweest, ik had het te druk.”

Zanderige zang

Die drukte omhelst hij. Adamo ziet er jonger uit dan de 82 die hij is, maar de lange periode van rust nadat een longoedeem was vastgesteld, heeft hem doen beseffen hoe broos het leven is. “Ik ging optreden in Parijs, in Le Grand Rex, maar ik voelde me niet goed. Een dokter kwam me onderzoeken, en die stuurde me meteen naar het ziekenhuis.”

Zes maanden moest hij uitzieken. “Ik heb veel kunnen nadenken. Natuurlijk vroeg ik me af of ik ooit nog zou kunnen zingen, of ik de energie nog zou hebben. Godzijdank ben ik er weer bovenop gekomen.” Adamo deed wat hij altijd doet om zijn hoofd leeg te maken: liedjes schrijven. Véél liedjes. Op zijn nieuwe album, Des nèfles et des groseilles..., staan 25 nummers.

“Ik had een enkele vinylplaat in gedachten, maar plots werd het een dubbelaar”, zegt hij met glimmende ogen. “En ik heb nog een honderdtal nummers op de plank liggen.” Hij schrijft makkelijk. “Ik moet ze niet zoeken, de liedjes komen tot mij. Soms word ik 's nachts wakker en heb ik een goed idee of hoor ik een melodie. Dan neem ik mijn iPhone die aan het einde van mijn bed ligt, en dan registreer ik dat. Soms is het niets en denk ik: ben ik dáárom wakker geworden?”

Toen bleek dat hij weer zou kunnen zingen, wilde hij daarvan profiteren en zoveel mogelijk songs opnemen. Dat zijn stem nu nog heser klinkt dan voorheen, neemt hij er graag bij. “Door de verplichte rust haal ik sommige hoge noten weer. Veel mensen zeiden mij dat, en het klopt: het lijkt allemaal opnieuw makkelijker te gaan.”

Adamo worstelde als beginnende zanger wat met die stem, die hoger en scherper, en volgens sommigen ook vrouwelijker klonk. “Als student durfde ik soms geen vragen te beantwoorden”, vertelt hij. “Veel mensen wisten in het begin van mijn carrière niet of ik een jongen of een meisje was. Later is mijn stem beter gaan 'liggen'. Eerlijk gezegd verkies ik ze zoals ze vandaag is.”

“Sablé”, noemt hij dat schuurpapier. Hij verwijst naar onze kust, naar Oostende en Klemskerke, de plek waar hij voor het eerst de Noordzee zag toen hij op een camping verbleef met vrienden. “Het is een stem van iemand die een beetje verkouden is. Aan de zee waait het vaak. Vandaar die herinnering.” (Lacht) Op zijn nieuwe album verhaalt hij over hoe hij als twaalfjarig gastje voor het eerst zijn stem ontdekte.

“Ik liep over het dorpsplein van Jemappes, waar ik ben opgegroeid, en zag wat mensen samentroepen. Ik hoorde iemand zingen, maar er waren geen muzikanten. Ik bleef staan, en ik weet niet waarom, maar ik ben op het podium geklommen.” Hij zong er het nummer 'L'amour est un bouquet de violettes', een lied van Luis Mariano, een populaire operettezanger uit de jaren 1950. Het moet de toehoorders bevallen zijn, want de jonge Salvatore won er twee kilogram chocolade mee. “Mijn ouders geloofden niet dat ik die eerlijk gewonnen had.” (Lacht)

Trop actuel

Wie 'Tombe la neige' kent, of het nu in het Frans, Turks, Japans of een van de andere acht talen waarin Adamo heeft gezongen is, weet dat dat nummer natuurlijk niet letterlijk over sneeuw gaat, maar over het emotionele gewicht van een liefdesverdriet dat door de winterse, verstilde sfeer nog intenser aanvoelt. Die zachte melancholie heeft altijd in Adamo's songs gezeten, hij werd er een superster mee, tot in Chili toe, waar hij in oktober nog ging optreden. En ook op zijn nieuwe album lonkt hij naar het verleden, zingt hij over herinneringen, afscheid en kwetsbaarheid.

“Wellicht komt die hang naar melancholie van mijn Siciliaanse kant”, vertelt Adamo, die van zijn grote held Brel ooit de bijnaam 'De tedere tuinman van de liefde' kreeg toebedeeld. “Mijn vader luisterde vaak naar Napolitaanse en Italiaanse liederen, veelal met mineur-akkoorden en nostalgische kleuren. Zelf mix ik doorgaans noordelijke thema's met mediterrane melodieën. Misschien is het de herinnering aan die liedjes, die ik ook verbind met mijn ouders, die er niet meer zijn. Of het besef dat ik niet meer zo jong ben.”

Melancholie is voor Adamo een vorm van luciditeit, een helderheid tegenover alles wat hem is overkomen, het mooie dat hij heeft meegemaakt. “Maar ook de negatieve dingen, en vooral het wegvallen van de mensen van wie ik hield: mijn ouders, broer, één van mijn zussen, vrienden. Compleet euforisch zal je mij nooit zien, ook op feestjes waar iedereen lacht en plezier maakt, blijf ik op mijn hoede. Ik ben blij dat mensen zich amuseren, en ik zal ook mee feesten, alleen is er bij mij altijd een kleine kanttekening.”

Adamo heeft de wereld altijd met een mix van mildheid en verbazing geobserveerd, maar vandaag is er ook onbegrip. “Ik snap het niet. Dankzij onze kennis, de wetenschap, de technologie, hebben we alles in handen voor een nagenoeg perfecte wereld, waarin we alle volkeren die honger lijden zouden kunnen voeden. En in plaats daarvan gooien we bommen naar elkaar.” Twintig jaar geleden bracht hij het nummer 'Le monde a mal' uit, een lied dat toen al klonk als een zachte maar dringende waarschuwing. Hij citeert eruit alsof hij het lied nog elke avond repeteert:

“Nous y voilà,
Après l'espoir d'un monde meilleur
Et tant de rêves chantés en chœur
On se réveille en pleine horreur

Nous y voilà,
L'histoire a remis à l'honneur
Les vieux démons des dictateurs
Qui marchent sur des peuples en pleurs
Arrêtez, arrêtez, arrêtez, arrêtez”

Het klinkt scherp, en verdomd actueel. “Trop actuel”, knikt hij. Ook op zijn nieuwe album stopt hij die empathische blik niet weg. Met het nummer 'Migrant' schreef hij een indringende aanklacht over de uitzichtloosheid van bootvluchtelingen die hun leven wagen voor een beter bestaan, en de gevaren, vernederingen en verliezen onderweg. Het is tegelijk een persoonlijke oproep tot menselijkheid en een herinnering dat achter elke migrant een kwetsbare mens van vlees en bloed schuilgaat.

De link met zijn eigen leven is snel gelegd. Eind jaren 1940 emigreerde Adamo's vader Nino van Sicilië naar België om in de mijnen te werken. Vier maanden later volgden zijn vrouw en zijn driejarige zoon. “Mijn ouders werden niet door de dood achternagezeten, maar wel door armoede.”

Belgisch surrealisme

Adamo schreef 'Migrant' enkele jaren geleden al en stuurde het naar de Brusselse zangeres Maurane. “Ze zei meteen dat we dat samen moesten zingen. Maar helaas is ze niet veel later overleden. Opdat het lied niet verloren zou gaan, heb ik het alleen opgenomen. Nu breng ik het op elk concert.” Door de huidige oorlogen die gevoerd worden, wordt er veel minder over migranten gesproken, zegt hij, terwijl er nog elke dag vluchtelingen sterven.

“Wanneer ik in Frankrijk ben, waar extreemrechts momenteel heel sterk staat, hoor ik vaak familienamen die op een migratieachtergrond wijzen. Het is niet omdat je uit Italië komt dat je minder migrant zou zijn dan iemand uit Afrika. Dat begrijp ik niet, zeker omdat in Franse en Belgische families die vermenging van afkomst al lang bestaat. Op basis van wat wil men beoordelen wie er meer recht zou hebben dan iemand anders om opgevangen te worden? In de VS speelt zelfs huidskleur een rol, maar dat is zo'n anachronisme, het slaat echt nergens op.”

Adamo's familienaam draagt dat verleden ook mee, al lijkt hij inmiddels zijn voornaam te zijn geworden. “Op school was dat ook al zo, niemand die mij Salvatore noemde.” (Lacht) Die roots zijn nog altijd diepgeworteld, zegt hij, ook al is hij allang gewend geraakt aan de grijsheid van België zoals die vandaag over onze hoofdstad hangt. “Vaak staan wij, Belgen, op onze tenen om ons hoofd boven de wolken uit te steken.”

In Sicilië is hij al acht jaar niet meer geweest, volgend voorjaar hoopt hij er weer naartoe te kunnen. “Daar voel ik een verbondenheid, iets wat zegt: ja, ik kom hier vandaan. Maar ik draag ook veel belgitude in mij, met alle dankbaarheid dat België mijn vader waardigheid kon geven. De waardigheid om zijn gezin eten te kunnen geven.”

Brussel heeft hemzelf ook veel gegeven, zegt hij. “Ik moet minstens twee of drie keer per jaar over de Grote Markt wandelen, dat is zo'n plek waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan. Het zag er een tijdlang naar uit dat dat allemaal ging verdwijnen, er werden overal wolkenkrabbers gebouwd of dingen gemoderniseerd. Zoals dat viaduct dat ooit op de Leopold II-laan alle huizen zwart maakte, ook al kwam je zo sneller op de autosnelweg. Het stedelijk beleid is nu gelukkig veel respectvoller.”

Over de aanhoudende onbekwaamheid van de Brusselse beleidsmakers is Adamo kort. “Het hoort bij het Belgische surrealisme, denk ik. (Lacht) Net zoals we ook meer dan vijfhonderd dagen zonder federale regering zaten. Maar natuurlijk kan dat zo niet blijven; we moeten weten tot wie we ons kunnen richten, wie de sleutels in handen heeft. Het gaat misschien niet om geluk, maar wel om verantwoordelijkheid.”

De bullshitmeter van Arno

Wie Brussel zegt, zegt Arno, met wie Adamo goed bevriend raakte nadat Le Plus Beau een hit had gescoord met zijn nummer 'Les filles du bord de mer'. “Kijk”, zegt hij, terwijl hij me meeneemt naar zijn vleugelpiano iets verderop in zijn living. Hij wijst naar een foto van Arno op de piano, een pose met zijn typische guitige knipoog. “Ik had echt veel bewondering voor hem, zijn eerlijkheid, zijn talent, zijn charisma. Arno had een goeie bullshitmeter. Wanneer iemand te veel stond te pronken, haalde hij die meteen met een van zijn oneliners onderuit.”

Kort voor Arno overleed, ging Adamo hem nog opzoeken. “Ik heb veel aan hem te danken. Sinds hij mijn liedje aan zijn repertoire had toegevoegd, zag ik jonge mensen naar mijn concerten komen die mij anders nooit zouden hebben ontdekt.” Arno toonde Adamo hoe Brussel echt was. “Brussel was zijn decor, hij was één met de stad, en daar was ik wel een beetje jaloers op. Ik ben zelf opgegroeid in de Borinage, terwijl Arno uit Oostende komt, onze werelden lagen ver uit elkaar. Maar hij droeg de ziel van Brussel in zich, en hij heeft dat een beetje aan mij doorgegeven.”

Adamo kijkt op zijn nieuwe album enkele keren nadrukkelijk in de achteruitkijkspiegel, zoals in het nummer 'Ma belle jeunesse'. Die jeugd was niet altijd zorgeloos, zegt hij. Zijn vader wilde absoluut niet dat zijn zoon ook in de mijnen zou terechtkomen, en stimuleerde zijn studies en artistieke interesses. Toen Adamo aan zijn carrière begon, werd zijn vader zijn manager. Maar net toen die uit de startblokken schoot, verdronk hij bij een tragisch ongeval.

“Ik kon niet alleen verder, moest veel andere mensen vertrouwen, maar werd vaak bedrogen”, zegt Adamo. “Mijn vader liet een gezin met zes kinderen achter. Ik kon wel in hun materiële behoeften voorzien, maar ik had geen gezag. Dat heb ik nooit geclaimd. Sommige zussen zijn daardoor een beetje hun eigen weg gegaan. Het was moeilijk.”

Brandstof in de tank

“It takes a lifetime to be young”, filosofeert Adamo in het nummer 'Golden years' (niet te verwarren met het lied van David Bowie), een song die hij in 2012 opnam. “Ik heb zo mijn eigen formule gevonden: ik ben vier keer twintig jaar, maar ik probeer er telkens maar twintig tegelijk te dragen”, lacht hij.

Adamo zal die jeugdige spirit nodig hebben de komende tijd. Er staat een grote tournee op het programma, er loopt momenteel een tentoonstelling in Jemappes over zijn leven, en er is een biopic door Stijn Coninx in de maak. Begin dit jaar ontving hij een Lifetime Achievement Award tijdens de MIA's, vorig jaar kreeg hij een Grande Médaille de la chanson française van de Académie Française. “Die prijzen moedigen me aan om door te gaan, ze gooien brandstof in de tank. Maar in alle bescheidenheid: het verandert niets aan mijn leven.”

Het album Des nèfles et des groseilles... is nu uit. Adamo gaat op tournee, maar heeft nog geen datum voor Brussel geprikt