Frans Claus zwaait Les Ateliers Claus uit: ‘Wij hadden geen grote helden nodig’

Na twintig jaar stopt Les Ateliers Claus met zijn concertwerking. De Brusselse plek groeide uit tot een internationaal referentiepunt in de experimentele muziekscene. Bezieler Frans Claus blikt terug, én kijkt vooruit: “Het is het einde van één verhaal, maar ook het begin van een ander.”

“Voor mij is Les Ateliers Claus een van de beste plekken ter wereld”, vertelde Thurston Moore enkele jaren geleden aan BRUZZ. De Amerikaanse gigant uit de experimentele muziek, ex-frontman van Sonic Youth, was kind aan huis in de Brusselse concertzaal. Hij testte er nieuw materiaal uit en nam er muziek op.

Hij was niet de enige. Les Ateliers Claus was de voorbije twintig jaar een baken voor de experimentele kunstenscene. Niet alleen voor muziek, ook voor andere kunsttakken. Deze week komt daar een einde aan, toch in de vorm waarin de plek nu bestaat. “Noem het geen begrafenis”, vertelt bezieler van het eerste uur Frans Claus. “De dagelijkse concertwerking stopt, maar de vzw blijft bestaan.”

De Amerikaanse avant-gardemuzikant Eugene Chadbourne speelt vrijdag het (voorlopige) slotakkoord in de ruimte in Sint-Gillis. “Hij is een all-time hero, maar hij is niet speciaal als slotact geboekt”, zegt Claus. “Er stonden nog shows op het programma, maar die zijn geannuleerd.” Chadbourne is een cultfiguur zoals Les Ateliers Claus ze graag koestert. Tegendraads, tikkeltje anarchistisch, stekelig.

“Ik heb altijd gefocust op wat er onder de mainstream zit”, vertelt Claus. “Een vriend van mij vroeg mij: ‘Waarom ben je niet tevreden met David Bowie? Daar zit toch alles in?’ Maar ik wilde verder kijken dan die grote namen. Mensen die voor vernieuwing kozen en niet voor evidentie. In elk genre zijn er pioniers die experimenteren, vorsers die zoeken naar nieuwe vormen, die niet kopiëren wat anderen doen.”

Claus groeide op in Aalst, stampte in de jaren 1980 mee concertorganisator Democrazy uit de grond, waarmee hij onder meer Nirvana naar Gent haalde. Brussel bood hem daarna de anonimiteit waarnaar hij zocht, hier kon hij onherkenbaar zijn in de massa. Tegelijk was Brussel de stad die hem dwong om zijn identiteit voortdurend in vraag te stellen. Niets beter dan dat te doen door te keuteren in de onderlaag van de kunsten.

“Programmeren in de underground, om het met een passé woord te zeggen, is altijd een gevecht geweest voor erkenning”, zegt Claus. “Dingen waarin wij rotsvast geloofden, waren vaak voor de bredere bevolking en de media een brug te ver. Vaak krijg je pas weerklank wanneer het al te laat is. Nirvana en Thurston Moore zijn goed om deuren te openen, maar Les Ateliers Claus is nooit doelgericht op zoek gegaan naar grote helden nodig. Er zijn kleine artiesten waar je nog nooit van gehoord hebt die voor mij even memorabel zijn. Voor afterparty’s van Prince moest je niet bij ons zijn.”

Koken met Claus

Frans Claus kocht het gebouw in Sint-Gillis begin jaren 1990. Dat privépand veranderde hij in 2006 in een publieke ruimte die zijn naam droeg. De frequentie van de happenings die er plaatsvonden, ging gestaag de hoogte in, van één evenement om de drie maanden naar meerdere events per week. Daar kwamen ook residenties bij, een opnamestudio en een platenlabel.

“We hebben verschillende watertjes doorzwommen”, zegt Claus. “In het begin waren we niet veel meer dan een kraakpand, maar er was de ambitie hebben we een professioneel kader te bouwen. De experimentele sector gedijt misschien goed in kelders en achterafzaaltjes, maar hij is ook gebaat bij een goede accommodatie met een prima geluidsinstallatie.”

Er zijn niet zoveel van dat soort plekken meer waar je terechtkunt met muziek die buiten de mainstream valt, zegt de Belgische drumster en percussioniste Karen Willems, die er een maand geleden nog optrad. “Net daarom is het zo jammer dat Les Ateliers Claus in zijn huidige vorm verdwijnt. Ik zal vooral ook de warmte van die plek koesteren. Het was altijd alsof je bij een goede vriend thuis kwam. Ik voelde me daar geen muzikant.”

“Wij hebben geen backstage, artiesten staan bij ons meteen midden het publiek”, beaamt Claus. Hij kookte ook elke keer er een artiest te gast was. “Dat deed ik heel graag, ja. Misschien was ik niet de enige die zoiets deed, maar op grotere plekken valt die nabijheid alleszins weg. Les Ateliers Claus was ons verzet tegen de grote muziekbusiness.”

Volgens Claus ligt daar de sleutel. “We weten dat we er sowieso niet rijk van worden, integendeel, dat we er geld aan verliezen. Dus we doen het uit idealisme. Of om het met Bond Zonder Naam te zeggen: zonder liefde is alles zinloos.”

Brussel-Berlijn-Parijs

“Ik heb er ontzettend veel ontdekt, de muzikale programmatie was scherp en van een hoog niveau”, zegt de Brusselse klarinettist en componist Ben Bertrand over Les Ateliers Claus. “Je kon er blind naartoe gaan. Les Ateliers Claus is een plek die Brussel zichtbaar maakte op de wereldkaart van de experimentele muziek.”

Bertrand trad er zelf vaak op, nam er ook veel muziek en bracht zijn debuut uit via Les Albums Claus. “Ik ben altijd enorm gesteund door Les Ateliers Claus, die plek heeft mij geholpen om mijn carrière te ontwikkelen.”

Brussel en zijn bestuursorganen beseffen niet wat voor rijkdom ze in handen hebben, vindt Claus. “Ik vind Brussel enorm vruchtbaar, rijk, levendig, energiek. Zowel in de hogere kunst als in de kleinere circuits van de kunsten. Die ondergrond is zeer belangrijk, het is de humuslaag die je als stad nodig hebt voor een bloeiende culturele scene.”

Er zijn nog initiatieven die die humuslagen koesteren. “De AB onder meer, met het geweldige BRDCST-festival, en nu ook met de heropening van het AB Salon, waar Mich Leemans fantastisch werk verricht. En in KANAL zal straks ook af en toe experimentele muziek programmeren. Dat is mooi, maar het is niet genoeg. De experimentele sector verdient het om een heel jaar lang, structureel ondersteund te worden.”

Brussel werd de voorbije jaren een haven voor experimentele kunst. “Parijs en Berlijn zijn onbetaalbaar geworden”, zegt Claus daarover. “Wij zijn ook partner van Café Oto in Londen, Les Instants Chavirés in Parijs en Worm in Rotterdam. Veel kunstenaars verkiezen Brussel omdat het een centraal gelegen Europese metropool is. Het is de meest noordelijke stad van het Zuiden, en de meest zuidelijke stad van het Noorden. Hier komen veel lijnen samen. Die frictie zorgt voor creativiteit.”

“’Experimenteel’ kan een vies woord zijn”, zegt Willems. “In die scene kan je zogezegd buiten de lijntjes kleuren, maar ik wil dat overal doen. Het gaat ook over hoe je het overbrengt. Met een soort menselijkheid en aandacht voor je publiek. In het experimentele verdwijnt het sérieux, het kinderlijke krijgt vrij spel. In het beste geval ga je dieper luisteren. In andere genres kun je ook vrijelijk omgaan met structuren, maar in de experimentele muziek kan ik het meest van al verdwijnen.”

“De waarde van cultuur wordt onderschat”, zegt Ben Bertrand. “Het lijkt alsof we vandaag liever geld steken in wapens dan in cultuur. Natuurlijk is er een geopolitieke realiteit en moet Europa zich positioneren. Maar moeten we daarom alles aan de kant schuiven voor defensie? Politici staan graag naast grote successen, maar ze vergeten dat die artiesten slechts het topje van de ijsberg zijn. Zalen als Les Ateliers Claus zijn essentieel als tussenstap naar meer zichtbaarheid.”

Onder de koepel

Dat er nu een einde komt aan Les Ateliers Claus, is voornamelijk een financiële kwestie. “Economisch zelfbedruipend worden, was niet haalbaar”, legt Claus uit. “We werkten vaak met jong talent, of mensen uit de avant-garde. Dat zijn niet per se de artiesten die veel geld kunnen neerleggen voor studiotijd of residenties.”

Les Ateliers Claus draaide op private financiering, de verkoop van tickets en barinkomsten, en publieke gelden. Die subsidies zag de zaal in 2022 stoppen, waardoor de werking een knauw kreeg. “We hadden zicht op een nieuwe toekenning in 2027, maar die periode kunnen we niet meer op eigen kracht overbruggen”, zegt Claus. “Nochtans hebben we niet veel nodig. Met 50.000 euro voor de dagelijkse werking en nog eens zoveel voor de infrastructuur kunnen we verder.”

Het financieel beheer zat ook goed, zegt Claus. "Wij zijn uit die subsidiekrimp gekomen zonder schulden, en met een boekhouding zo helder als bronwater."

Een tweede opdoffer volgde toen de organisatie geconfronteerd werd met machtsmisbruik en een gebrek aan transparantie. “Na die klap in 2022 heeft ons dat in een diepe crisis geduwd”, zegt Claus. “Wij hebben onze lessen daaruit geleerd. Wij hebben onze organisatie getransformeerd van een verticale naar een horizontale structuur. De keuze was toen: stoppen of van nul opnieuw beginnen.”

Frans Claus, die zelf in het gebouw woont, zal de plek niet laten verkommeren. “De ploeg stopt, maar het gebouw en zijn infrastructuur blijven bestaan. Er zijn gesprekken met investeerders om het over te nemen en de concertwerking verder te zetten, maar daar kan ik nog weinig over zeggen.”

Les Ateliers Claus is voor hem sowieso altijd een mentale ruimte geweest, die zich in principe overal kan installeren. “Het idee voor de toekomst dat ik graag gerealiseerd zie is een soort geodesic dome, een koepelvormige metalen structuur met een zeil erover waarmee we op welgekozen publieke evenementen aanwezig zullen zijn.”

Een nomadische versie van Les Ateliers Claus, zeg maar, of de Sphere zoals in Las Vegas, maar dan op kleine schaal. “Ik ben dat dossier nu aan het uitwerken. Ik ben niet iemand die lang bij het verleden blijft, ik broed snel weer op nieuwe plannen. Les Ateliers Claus is niet dood en begraven. Het is het einde van één verhaal, maar ook het begin van iets anders.”

Eugene Chadbourne speelt op 17/4 een laatste keer in Les Ateliers Claus onder zijn huidige vorm, lesateliersclaus.com. Liveregistraties uit het archief zijn te horen op Kiosk Radio, kioskradio.com