Iconisch concert van Keith Jarrett herleeft in Bozar: 'Het is absurd om dat na te spelen'

Met The Köln concert bewees Keith Jarrett dat geïmproviseerde muziek tegelijk ingenieus, lyrisch en hypnotiserend kon zijn. Vijftig jaar na datum hameren de pianisten Thomas Enhco en Maki Namekawa zijn legendarische performance in Bozar nieuw leven in.

0p een gure winteravond in januari 1975 trok de Amerikaanse pianist Keith Jarrett naar de opera van Keulen. Hij had als jonkie met Art Blakey, Charles Lloyd en Miles Davis de uithoeken van de jazz verkend, maar nu tourde hij solo door Europa. Zonder voorbereiding, zonder partituur, enkel geleid door zijn gemoed van de dag.

Dat gemoed was die dag bijna zo diep gezakt als de temperatuur buiten. Tijdens de nachtelijke autorit met zijn tourmanager had Jarrett geen oog dicht gedaan. Het korset dat hij droeg tegen de helse rugpijnen waarmee hij worstelde, bracht meer benauwenis dan soelaas. Op de koop toe bleek het instrument dat concertorganisator Vera Brandes voor hem had klaargezet een krakkemikkig repetitie-onding in plaats van de plechtstatige Bösendorfer-vleugel waar hij doorgaans zijn vingers over liet rollen.

Pianostemmers werden inderhaast gesommeerd. Ze deden wat ze konden tijdens de voorafgaande operaopvoering van Lulu, kregen het pedaal nog net gefikst, maar niet de kwaliteit van het klavier. Het waren allemaal voortekenen voor een avond in mineur, tot het tegendeel waar werd. Geïnspireerd door de beperking van zijn instrument en getergd door de pijn en de uitputting, speelde de 29-jarige artiest een van de meest bevlogen shows uit zijn leven.

De opnames, die tegen Jarretts zin in waren gemaakt, werden later dat jaar vereeuwigd in het dubbele vinylalbum The Köln concert. Dat werd een van de best verkopende platen uit de geschiedenis van de jazz, en kreeg een iconische status.

Een vleugje pop

“En toch was ik aanvankelijk niet zo'n fan van dat album”, zegt de Franse pianist Thomas Enhco, die het legendarische concert samen met de Japanse toetseniste Maki Namekawa in Bozar meer dan vijftig jaar later opnieuw tot leven wekt. Enhco was vijftien toen hij de plaat aangereikt kreeg van een pianoleraar. “Als adolescent wilde ik me niet laten vertellen wat ik goed moest vinden en wat niet. Dus haalde ik er mijn neus voor op, omdat ik dat rebels vond. (Lacht) Keith Jarrett was een van mijn grootste invloeden, maar ik luisterde liever naar zijn jazzstandards en naar het mythische trio dat hij later vormde met Jack DeJohnette en Gary Peacock.”

Enhco fietste altijd om het album heen, tot de Philharmonie de Paris drie jaar geleden aanklopte met vraag of hij The Köln concert een nieuwe lezing kon geven. “Pas toen ben ik er helemaal in gedoken, en heb ik de ware schoonheid van het werk ontdekt.”

Met zijn composities, die hij ter plekke bedacht, zeilde Keith Jarrett destijds naar een ongekend niemandsland tussen jazz en klassiek. In de melodieën zat zelfs een glimp pop. Dat is ook het geheim van zijn bijval, meent Enhco. “Keith Jarrett wist hoe hij zijn publiek in het concert moest trekken, door harmonieus en toegankelijk te beginnen, met een makkelijke melodie.”

Naarmate het concert vorderde, begon de Amerikaan meer groove en complexe, repetitieve patronen in zijn spel te verweven. Soms bleef hij wel een kwartier rond één akkoord cirkelen, tot iedereen in trance raakte, inclusief hijzelf. “Het is alsof hij zijn toehoorders bij de hand neemt en ze door een vertrouwd landschap leidt. Vervolgens voert hij hen naar veel meer ontregelende, uitdagende muzikale regionen. Dat gebeurt heel geleidelijk, zodat het niemand afschrikt.”

De toon ging van iets heel vrolijks naar blues en gospel, waarna Jarrett donkerdere sferen opzocht. Om dan te eindigen op een positieve noot. “Er zit ook iets heel explosiefs in zijn performance, een soort plots opflakkerende inspiratie.”

Heilige figuur

Het is Enhco ook al overkomen dat de piano die voor hem klaarstond niet echt beantwoordde aan de verwachtingen. “Heel vaak zelfs, maar dat zegt eigenlijk niets over het concert. Soms zijn de omstandigheden ideaal, maar speel je niet per se geïnspireerd. En omgekeerd.”

Een concertervaring blijft ook subjectief. “Het is mij al overkomen dat ik dacht: dit concert is echt moeilijk. Terwijl mensen die mij goed kennen en erbij waren achteraf zeiden dat het mijn beste concert ooit was. Wat de artiest voelt op het moment dat hij speelt, is niet noodzakelijk de waarheid.”

Vorig jaar werd het wedervaren van Keith Jarrett in Keulen en de odyssee die organisator Vera Brandes ondernam om hem op de bühne te krijgen, puntig verfilmd in Köln 75. “Je moet opletten voor mythologisering”, zegt Enhco, die de film niet heeft gezien. “Er is veel over gezegd en geschreven, ook veel onzin. Over de kwaliteit van de piano, bijvoorbeeld. Als ik de opname hoor, klinkt die niet zó slecht. Jarrett zou ook doelbewust enkel het middenregister van de piano beroerd hebben, maar dat klopt niet.”

Enhco weet waarover hij spreekt, want hij ging Jarrett zelf opzoeken bij hem thuis, op het platteland van New Jersey. “Keith Jarrett staat bekend als grillig en veeleisend, iemand die het podium verlaat als iemand ongevraagd een foto neemt. Maki en ik hebben onze versie van zijn concert voor hem gespeeld. Dat was heel beangstigend, maar hij was er heel blij mee. Hij is een soort onaantastbare, bijna heilige figuur, maar helaas is hij niet meer in goede gezondheid, waardoor hij zelf bijna niet meer kan spelen. Dus was hij blij dat zijn werk in andermans handen voortleeft.”

Improviseren op improvisatie

Evident is de uitvoering van Enhco en Namekawa allerminst. De Japanse pianiste speelt het eerste deel van het concert noot voor noot na, waarna Enhco improviseert, vertrekkende vanuit Jarretts eigen improvisatie. “Op zich is dat een absurd idee: improviseren rond een improvisatie. Maar het vraagt enorm veel concentratie, want ik moet de hele tijd aan de architectuur van het origineel denken, én er zelf nieuwe structuren en ornamenten bij verzinnen. Improviseren is bovendien erg moeilijk. Je hebt een sterk ritmegevoel nodig, anders wordt het saai. Bij Jarrett is het nooit saai.”

Het geniale is dat Keith Jarrett in realtime componeerde. “Wat je hoort, heeft een structuur, een vorm, een narratieve boog, het is heel slim opgebouwd, maar dan in het moment zelf. Het is improvisatie, maar met een veel diepere betekenis. Er zijn maar heel weinig mensen ter wereld die dat kunnen.”

Thomas Enhco en Maki Namekawa spelen The Köln concert op 15/4 in Bozar, bozar.be