Samen zingen is terug en Brussel doet luid mee: ‘In een koor zingen is pure fysica’

Honderdtwintig lgbtqi+-koren uit verschillende landen treden van 24 tot 28 juni op in Brussel tijdens het Various Voices Festival. Ook andere zangkoren trekken massaal volk, soms met wachtlijsten tot gevolg. Wat verklaart het groeiende succes? “Heel even vergeet je samen de buitenwereld.”

In de Gouden Zaal van de Beursschouwburg in het centrum van de stad wordt langs toonladders op en neer gegleden, stemmen worden opgewarmd en losgezongen. Het Punch Art Choir maakt zich klaar voor zijn concert op Various Voices, het Europese festival voor lgbtqi+-­koren, van 24 tot 28 juni. Iedere vier jaar vindt het festival plaats op een andere locatie. Dit jaar is Brussel ‘uitverkoren’ als gastheer. Onder meer in de Bozar, het Stadhuis en het Koninklijk Circus zijn er concerten, goed voor in totaal meer dan vierhonderd evenementen. Niet iedereen is voorstander: vorige week werd een vijftiental banners die aan verlichtingspalen hangen om promotie te maken door onbekenden aan flarden gesneden.

Zoals het een lgbtqi+-evenement betaamt, wordt het een diverse omgeving: onder meer trio’s, reuzekoren, homokoren, feministische koren en popkoren zullen van de partij zijn op het meerstemmige spektakel in de hoofdstad. Honderdtwintig koren uit achttien landen doen mee en Punch Art Choir is een van de drie Brusselse queer koren die ons land vertegenwoordigen. Dat doen ze voor de tweede keer op rij. Ook Tapalanote en Sing Out!, twee andere lgbtqi+-koren uit het Brusselse, tekenen present.

“Punch Art Choir bestaat sinds 2021”, vertelt Christel Tecchiato (52). “Ik wou een zangkoor oprichten waar mensen zich niet moeten afvragen of ze beoordeeld zullen worden door de anderen. Wie zin heeft om extravagant te zijn, mag dat. Er zijn geen limieten aan wie je kunt zijn. In een queer koor hangt een andere sfeer, meer open-minded, maar verder zijn we gewoon een jazzkoor. Al performen we tijdens concerten wel in kostuums met pailletten.”

Het Punch Art Choir zingt vooral jazznummers, maar gaat voor Various Voices helemaal de queer kant op: nummers als ‘Survivor’ van Beyoncé, ‘True Colors’ van Cyndi Lauper en ‘Wannabe’ van de Spice Girls zullen niet ontbreken in het repertoire.

“Ik woon intussen vier jaar in Brussel”, vertelt de Italiaanse Claudia Matera, die lid is van het Punch Art Choir. “De laatste jaren kreeg ik het gevoel dat ik ergens bij wou horen. Een koor leek me daarvoor perfect. Ik zing zo goed als nooit alleen, maar samen zingen, vind ik ongelooflijk krachtig: hoe je eigen stem zich mengt met de andere, tot het geheel uiteindelijk één stem wordt: dat geeft een sterk gevoel van verbondenheid.”

Blauw haar

Voor Matera was het belangrijk om aansluiting te zoeken bij een koor dat queer-friendly is. “Ik ben op een leeftijd gekomen dat ik verschillende aspecten van mijn queerness wil beleven. Ik wou op zoek naar een soort van familie. Een queer koor is anders, en dat zit in de kleine dingen: hier krijg ik geen commentaar op mijn blauwe haar en in het begin van het jaar vraagt de dirigent ieders voornaamwoorden. Er heerst gewoon een totale acceptatie.

Het Punch Art Choir, het Brussels Young Adult Choir, het Koor van de Munt, het Brussels Bachkoor ... De lijst van Brusselse koren is lang. A coeur joie, de Waals-Brusselse vertegenwoordiger van zangkoren, merkt een stijging in het aantal zangkoren dat zich aansluit bij de organisatie. “We tellen 52 Brusselse koren”, vertelt Emma Leclercq van A coeur joie. “Vergelijk het met de regio Luik: daar zijn voor de hele regio ‘slechts’ 27 koren aangesloten. Vorig jaar mochten we zeven nieuwe Brusselse koren verwelkomen.”

“We zien dat Brussel een grote inter­nationale aantrekkingskracht heeft”, zegt Leclercq. “Various Voices is daar een mooi voorbeeld van, maar de stad heeft ook internationale zangkoren zoals het Swedish Art Choir. En laten we komaf maken met de clichés: onze koren zijn zeker niet allemaal oudere mensen die in een kerk zingen. Er is een grote diversiteit in leeftijden en muziekstijl.”

Mentaal welzijn

Of het nu ‘Survivor’ is, de ‘Matthäus-Passion’ van Bach of eeuwenoude hymnen: samen zingen doet de mens al sinds het Oude Griekenland. Waarom valt het vandaag zo in de smaak? “Studies tonen aan dat zingen in groep een groter positief effect heeft op het mentale welzijn dan alleen zingen”, legt Edith Van Dyck uit, musicoloog en filosoof aan de UGent. “Het wordt in veel onderzoeken gelinkt aan stressreductie en een sterk gevoel van ‘belonging’, verbondenheid.”

“We zien ook dat samenzang een positief effect heeft op de vrijgave van sommige neurotransmitters zoals bijvoorbeeld oxytocine”, gaat Van Dyck verder. “Die stof staat bekend als het knuffelhormoon en wordt gelinkt aan vertrouwen hebben in de ander, anderen in de groep goed kunnen lezen ... Ook door de vrijgave van endorfine werkt het bij sommige participanten in bepaalde studies stimulerend. Endorfine wordt in verband gebracht met een euforisch gevoel en is pijnstillend. Zingen triggert ons ‘reptielenbrein’ heel sterk, meer dan taal dat doet. We vermoeden dan ook dat de mens al zong voordat die kon praten.”

Behalve het neurologische aspect zijn er ook lichamelijke en fysieke verschijnselen van in koor zingen, zegt Van Dyck. “Het zorgt voor een gedeelde tijdsbeleving, heel even vergeet je samen de buitenwereld. Dat vergroot het samenhorigheidsgevoel. Je beweegt samen als één groep, één orgaan. Je traint en vertraagt er ook de ademhaling mee, wat stressverminderend werkt. Bij sommigen is er ook minder spierspanning na het zingen in koor.”

Zingen in de aula

Dat beamen ook de leden van Café Latte, het campuskoor van de VUB. “Het is een kans om energie bij te tanken en te ontstressen. Samen zingen maakt iets los binnenin. Ook het aspect van samenwerking: eerst even zitten sukkelen met zijn allen, tot het daarna toch lukt”, zegt Silke Fiers (30), een van de leden van Café Latte over de repetities. “En harmonieee”, voegt Goedele Kerkhoven (43) daaraan toe. Maar wat is dat eigenlijk, harmonie? Dirigent en ingenieur Margot Van den Brande legt uit waarom in koor zingen zo satisfying is. “Elke noot heeft een sinusgolf met een bepaalde lengte. Bij twee noten in een verschillend octaaf is de ene sinusgolf de helft zo lang als de andere. Die twee overlappen perfect, ze passen mooi in elkaar. Samen zingen is dus pure fysica. Je voelt gewoon dat de frequenties van de stemmen matchen en dat je samen deel uitmaakt van één klank. Je hebt er geen tools of instrumenten voor nodig, de lichamen zijn het instrument.”

Wat het succes ook verklaart: in veel koren hoeven het niet per se muzikaal hoogopgeleide of professionele koristen te zijn die samen zingen. Dat toont Café Latte elke woensdagavond aan, wanneer in de VUB-campus de baritons, tenoren, sopranen en alten weergalmen.

Als BRUZZ door de gangen wandelt van gebouw D klinken de noten van ‘A Million Dreams’. In een halfronde aula staat een vijftigtal mensen recht, vrouwen vooraan, mannen achterin. De meeste van hen komen rechtstreeks van het werk, te zien aan de vele fietstassen en rugzakken die er zijn neergeploft. Dirigent Margot Van den Brande gaat over tot de orde van de dag.

De koristen hernemen de repetitie, en de pim-pom-pams van ‘Mr. Sandman’ weerklinken. Vrouwelijke alten gaan steeds hoger, terwijl de bassen de laagte induiken. Iedereen kent zijn plaats op de toonladder. Een verbaasde voorbijganger blijft even staan in de deuropening van de zaal, die normaal wordt gebruikt voor lezingen en doctoraatsuitreikingen.

Een heel academiejaar oefenen

“Dit is sowieso mijn favoriete dag van de week”, zegt Van den Brande. Ze zingt al tien jaar bij het VUB-koor en is in haar dagelijkse leven ingenieur. “Na een zware dag op het werk is het nooit moeilijk om toch te gaan repeteren. Je stapt na de repetitie met hernieuwde energie buiten.” Ze is niet de enige, want Van den Brande merkt ook duidelijk een stijging in het aantal leden bij het VUB-koor. “Voor corona hadden we een twintigtal leden. Tijdens ons meest recente concert waren we met 56.”

Café Latte werkt al een heel academiejaar aan de nummers die ze vandaag oefenen. Onder meer ‘Can You Feel the Love Tonight’ passeert de revue. Volgende week is het generale repetitie voor een optreden in het Jubelpark voor familie en vrienden. “We hebben een lange weg afgelegd om op dit punt te raken”, lacht Van den Brande. “In het begin nemen we iedereen apart en werken we stem per stem. Daarna zetten we enkele mensen samen in kleine groepjes van twee of drie. Stapje per stapje werken we toe naar samenzang met de hele groep.”

Die manier van werken levert niet alleen goede zangers op, maar creëert ook een intense persoonlijke band tussen de aanwezigen. Dat bewijst de reactie als Van den Brande zegt dat er in juli geen repetities meer zijn. Een koor van teleurgestelde ooh’s volgt