Lara Staal regisseert ex-gedetineerden: 'De gevangenis dehumaniseert'

Hoe ziet een samenleving eruit wanneer ze haar eigen blinde vlekken het podium gunt? Theatermaker Lara Staal laat in De gevangenis vier ex-gedetineerden hun werkelijkheid uitspreken, en legt zo de structurele schade bloot van een systeem dat al lang kraakt, maar zelden verandert.

Theatermaker Lara Staal maakte eerder al theater over onderwijs en jeugdzorg. Momenteel bereidt ze een voorstelling over de politie voor. Haar stukken, met ervaringsdeskundigen in de hoofdrollen, laten licht schijnen op plekken waar het vaak misgaat, en waar gewone burgers anders moeilijk een gefundeerde kijk op krijgen. In De gevangenis maakt Staal een analyse van onze desastreuze detentiecentra, die detentieschade blijven veroorzaken. Ex-gedetineerden Bahadir Kanmaz, Kevin Laforce, Adam Rambouk en rapper Freddie Konings staan op het podium.

“In onze samenleving nemen vaak mensen met diploma’s of status het woord, en niet per se mensen die emotioneel, lichamelijk of mentaal de consequenties van een beleid of een plek hebben doorleefd”, zegt Staal. “Eerst interviewden we gevangenisdirecteurs, cipiers, huisartsen en moreel consulenten in de gevangenis. Bij de vier spelers kwam een onafgebroken stroom herinneringen los aan gebeurtenissen uit die parallelle schaduwwereld.”

Dat de toestand in de gevangenissen een schande is, is al langer geweten, maar waarom verandert er dan zo weinig? Staal: “Het lijkt wel een soort van natuurramp. We kijken ernaar, zien het steeds erger worden, maar voelen ons machteloos. De criminaliteit stijgt nochtans niet, maar het aandeel gevangenisstraffen wel. Nieuwe capaciteit zit meteen weer vol. Dat heeft te maken met een toenemende groep van kwetsbare mensen die geen kant op kunnen. We straffen vaak onnodig. Dat slachtoffers gehoord moeten worden, wordt vaak verward met een roep om wraak en vergelding. Het argument dat gevangenissen de samenleving veiliger maken klopt niet, want daders komen er door de detentieschade die ze oplopen meestal niet beter uit.”

Gevangenissen worden nog altijd volgens verouderde modellen gebouwd. “De hoop bestond dat de nieuwe gevangenis in Haren progressief zou zijn”, zegt Staal. “Het zou een gevangenisdorp worden met leefgroepen, en delen waarin gedetineerden meer vrij en gedifferentieerd zouden worden opgevolgd. Met de overbevolking en personeelstekorten functioneert die echter niet zoals het hoort. Ook de architectuur en de afgelegen ligging zijn voorbijgestreefd.”

Zo blijven we steken in een wij-zij-verhaal, dat Staal probeert te overstijgen. “Niemand kiest er moedwillig voor om crimineel te zijn. We gaan nog te veel uit van vrije wil, terwijl honderden factoren ertoe bijdragen dat je bepaalde keuzes wel of niet kunt maken. De gevangenis dehumaniseert. Wij nodigen het publiek uit om vier charmante, getalenteerde individuen te ontmoeten, de sensatiezucht aan de kant te laten, samen het systemische geweld van zo’n gevangenisconstructie te ontleden en elkaars kennis daarin serieus te nemen.”

De gevangenis van Lara Staal/NTGent is te zien op 13/12 in De Kriekelaar, dekriekelaar.be