Gratis borrelnootjes bij een biertje: traditie dreigt stilaan te verdwijnen in Brussel

Nog maar één op de drie Brusselse cafés serveert een potje met borrelnootjes bij een bestelde pint. Dat blijkt uit een steekproef van BRUZZ. Dreigt die traditie stilaan te verdwijnen?

Zodra de zon zich laat zien, zitten de terrasjes in Brussel moeiteloos vol met mensen die genieten van een pintje, een glas wijn of iets fris. En bij dat typische zomerse gevoel hoort voor veel mensen nog altijd hetzelfde kleine gebaar: een gratis potje borrelnootjes, chips of olijven op tafel. Toch merken veel cafébezoekers de laatste jaren dat dat potje stilaan verdwijnt.

Vroeger was dat bijna ondenkbaar: een drankje bestellen zonder bijbehorende versnapering. Sommige cafés blijven de traditie trouw, andere doen het enkel nog in bepaalde situaties, maar veel zaken zijn volledig gestopt met het gebruik. Zo blijkt uit een steekproef van de redactie. Van de dertig zaken die BRUZZ lukraak bezocht de afgelopen weken, gaven slechts tien al dan niet spontaan een kommetje of een schaaltje met versnaperingen.

In La Perle in Bockstael bijvoorbeeld blijft alles bij het oude: bij elk drankje krijgt de klant nootjes of chips. Ook in cafés zoals Au Derby (centrum), Café Mistral en L'ancien Laeken (Bockstael) wordt nog steeds iets geserveerd, al gebeurt dat niet altijd bij elke consumptie. In L'ancien Laeken alleen bij alcoholische dranken en bij Café Mistral zelfs enkel bij bier. In Black Beard, in het centrum, worden dan weer alleen pinda­noten aangeboden bij zwaardere bieren en andere alcoholische dranken, zoals cocktails.

Sommige cafés kiezen dan weer voor een originelere aanpak. In cocktailbar Le Stoefer in Elsene krijgen klanten geen klassieke borrelnootjes, maar een klein aperitiefbordje bij elke cocktail, met verschillende hapjes. Uitbater Olivier zegt dat hij het doet uit “gulheid”, maar ook omdat veel klanten net na het werk langskomen en ze dan beter iets eten bij hun drankje. “En bovendien, wie iets krijgt om te knabbelen, bestelt sneller een tweede cocktail”, lacht Olivier.

Ook bij frisdrank

In Au Duc de Brabant in Molenbeek blijven ze inzetten op het aperitiefgevoel. Op dat hoekcafé met terras krijgen klanten bij een alcoholische bestelling olijven, kaas en feta. Pindanoten worden zelfs ook bij frisdranken aangeboden. “Ik vind het zelf jammer dat die traditie stilaan verdwijnt. Wanneer ik een potje serveer, krijg ik vaak de reactie van klanten dat ze dat missen in andere cafés. Daarom hecht ik daar extra belang aan”, vertelt uitbaatster Andréa.

In café le Sun in Laken is het minder een vaste regel. Zijn de nootjes op voorraad, dan worden ze geserveerd, maar het is geen prioriteit bij de bediening. “Het is niet zo dat we meteen een nieuwe lading kopen wanneer de voorraad op is. We wachten dan wel tot we de algemene boodschappen doen”, zegt de barvrouw.

Dat allicht steeds meer cafés ermee ophouden, heeft weinig te maken met onwil. Borrelnootjes lijken goedkoop, maar op jaarbasis kunnen de kosten oplopen tot 1.500 euro, zo bevestigt een cafébaas. Zeker in tijden waarin huur, personeel en energie duurder worden, wordt een gratis potje al snel een extra uitgave waar niet elk café nog ruimte voor heeft. “Ik denk dat klanten liever geen potje nootjes krijgen dan meer te moeten betalen voor hun pint”, klinkt het bij café Lava.

Daarnaast speelt ook de drukte een grote rol. In populaire zaken is het op zonnige dagen vaak alle hens aan dek. “Dan is er simpelweg geen tijd om voor elke bestelling extra schaaltjes klaar te zetten, bij te vullen en achteraf af te wassen”, vertelt de uitbaatster van Laboureur. “Het praktische wint het dan van het gezellige.”

Overbodige kosten

Flamingo, vlak bij de KVS, is ermee gestopt omdat het naar eigen zeggen niet langer bij de identiteit van de zaak past. “Sinds de rebranding enkele jaren geleden, werd bewust gekozen om geen borrelnootjes meer te serveren. Klanten vroegen er maar weinig naar, dus dan worden het al snel overbodige kosten”, vertelt manager Alice

Maar waar komt het fenomeen vandaan? Volgens voedingshistoricus Peter Scholliers (VUB) komt het gratis hapje voort uit twee Belgische tradities. De eerste is die van het volkscafé. “Daar werden altijd bier en sterke drank geschonken, en kleine hapjes verkocht of aangeboden. Denk aan kaas, ham, hardgekookte eieren of garnalen. Soms werden zelfs kleine porties gratis gegeven. Niet omdat cafébazen plots heel gul waren, maar omdat ze wisten wat het effect was: zoute hapjes maken dorstig, en dorstige klanten bestellen meer.”

De tweede traditie komt uit de hogere sociale klassen, waar het aperitief in het begin van de twintigste eeuw populair werd. “Met de opkomst van dranken zoals whisky en vermouth verschenen hapjes zoals canapés, een vorm van belegde toastjes. Die moesten vooreerst de eetlust opwekken en hoorden bij een chiquere manier van uitgaan. Na de Tweede Wereldoorlog werd die gewoonte steeds vaker overgenomen door brasserieën en cafés, tot het gratis hapje een typisch fenomeen werd.”

Behalve die historische verklaring bestaat er nog een opvallende juridische uitleg voor het succes ervan in vroeger tijden. Sommigen beweren dat borrelnootjes ooit populair werden om een vreemde wet te omzeilen.

Het gaat om een wet uit 1939 betreffende de beteugeling van dronkenschap. In België is flessentrekkerij strafbaar. Wanneer iemand een café verlaat zonder te betalen, riskeert die een geldboete van 200 tot 1.500 euro en een gevangenisstraf van acht dagen tot drie maanden. Er valt echter wel een kanttekening te maken. Consumeert de klant enkel alcoholische dranken (en dus niets van eten), en betaalt die zijn rekening niet, dan heeft de café-uitbater theoretisch gezien geen voet om op te staan.

Dronkenschap

Sofie Royer, expert strafrecht aan de KU Leuven en de VUB, legt uit dat in die tijd heel wat wetten zijn gemaakt om dronkenschap tegen te gaan. “In die periode vond er een toename van alcoholgebruik plaats. De wetgever vond dat alcohol consumeren op krediet dat probleem in de hand werkte en dat een café-uitbater moeilijker een betaling kan eisen wanneer iemand enkel alcohol heeft gedronken.”
Opvallend genoeg geldt die wet vandaag nog altijd. “Als je bij je drankje iets eet, kan de uitbater je wel aanklagen. Daarom serveren veel café-uitbaters zo'n potje. Om die wet te omzeilen.”

Veel uitbaters blijken vandaag echter niet op de hoogte te zijn van die maatregel. Sommigen lijken er in de toekomst ook geen rekening mee te houden. “Wij laten onze klanten betalen vóór ze hun drankje krijgen”, zegt Alice van Flamingo. “Bij ons hebben ze geen kans om weg te lopen zonder te betalen, potje nootjes of niet.”