Ateliers Mommen: De kunstenaar als kolonisator

Anderhalf miljoen euro, dat is het bedrag dat de kunstenaars van de Ateliers Mommen al bij elkaar hebben gesprokkeld, voornamelijk dankzij toezeggingen van de gemeente Sint-Joost-ten-Node en het federale staatssecretariaat van Grootstedenbeleid. Ze hebben nu nog enkele maanden de tijd om het bedrag te verdubbelen: met drie miljoen euro kunnen ze de ateliers zelf aankopen. Slagen ze daar niet in, dan voert de projectontwikkelaar zijn plannen gewoon uit als voorzien en moeten de kunstenaars plaats ruimen voor een luxueus vastgoedproject. Een kijkje achter de schermen van deze merkwaardige site aan de Liefdadigheidsstraat, tussen Madou en Kunst-Wet.

Wie denkt dat de Ateliers Mommen ten dode zijn opgeschreven, heeft het niet helemaal bij het rechte eind. Een tijdje geleden raakte bekend dat een projectontwikkelaar het geklasseerde gebouwencomplex tot een woonsite wil omvormen, maar daar zijn de kunstenaars, die momenteel nog tegen goede voorwaarden in de Ateliers wonen en werken, niet mee opgezet.

Er werd inmiddels een reddingsplan opgesteld en vrijwilligers gingen al op zoek naar sponsors voor hun project. De opzet is niet niks. Op een klein jaar tijd moesten ze drie miljoen euro verzamelen. "Voor dit gebouw is dat bedrag eigenlijk weinig" vertelt Jean-Louis Struyf, woordvoerder van de vzw Ateliers Mommen. "Het is veel meer waard dan die drie miljoen, maar het is niet simpel om dat geld bij elkaar te krijgen." Ondanks deze moeilijke opdracht hebben de kunstenaars ongeveer twee maanden voor de deadline toch al anderhalf miljoen bij elkaar gesprokkeld. "De gemeente Sint-Joost legt momenteel 625.000 euro op tafel en het Grootstedenbeleid doet daar nog eens 740.000 euro bovenop", vervolgt Struyf. "Deze bedragen zijn echter onder voorbehoud en kunnen eventueel nog opgetrokken worden."

Dorp voor kunstenaars
"Kunstenaars hebben een open ruimte nodig" weet Struyf te vertellen. "Maar ons project is ergens ook symbolisch. We willen hiermee even terugkomen op het probleem dat een kunstenaar geen vast inkomen heeft en ook geen statuut. Enkel het eindresultaat telt, niet de werkuren die erin gestoken worden. En hier willen we eindelijk verandering in brengen. Mommen zelf was alvast goed begonnen, maar daar bleef het bij."

In 1875 heeft Felix Mommen dit atelier gebouwd. Hij produceerde allerhande producten voor kunstenaars en na verloop van tijd bleek dat kunstenaars hier geen eigen stek hadden of dat, indien ze die wel hadden, de huurprijzen ongelofelijk hoog lagen. Mommen had er niets beter op gevonden dan zijn fabriek om te bouwen tot een klein dorp voor kunstenaars. Vooraan in het gebouw is een open ruimte waar tentoongesteld kan worden en achterin zijn een dertigtal ateliers waar de kunstenaars in alle rust en stilte konden en nog steeds kunnen werken. Het is zo gebouwd dat de voornaamste lichtinval uit het noorden komt. Zo blijft de lichtinval constant en kan de kunstenaar in alle rust werken. "Dat was en is nog steeds een enorm succes" vervolgt Struyf. "De kunstenaars die hier wonen en werken komen uit alle sociale klassen en om het toegankelijk te houden voor iedereen, opteren we nog steeds voor een minimumhuur. Op die manier kunnen kunstenaars hun budget aan iets anders spenderen, zoals aan materiaal en creatie."

Alleen creëren
Wim Taciturn, een kunstenaar die zich toelegt op het creëren van collages, stelt vanaf 1 april in de open ruimte van de Ateliers Mommen zijn eerste collectie tentoon. Dankzij de Ateliers Mommen kan hij low budget zijn werk aan het publiek tonen. "Hier in de Ateliers Mommen hebben kunstenaars enorm veel vrijheid" vertelt Taciturn, "we krijgen niet alleen de kans om hier gratis tentoon te stellen, maar ook de promotie gebeurt door de vzw. Dus eigenlijk hoeven we ons alleen bezig te houden met het creëren. Je kan ook zelf bepalen hoe lang je tentoonstelling duurt, met een maximum van 14 dagen. Dat is een regel waar je niet rond kan en eigenlijk is het ook maar normaal, anders krijgt niet iedereen een evenwaardige kans."

12 stielen, 13 ongelukken
"Ik heb in mijn leven vanalles geprobeerd en ben er tenslotte achter gekomen dat collages maken eigenlijk het enige is dat ik kan. De eerder traditionele jobs zijn niets voor mij, ik ben een man van twaalf stielen en dertien ongelukken, heb zowat alles geprobeerd maar ben nergens lang gebleven, ik vond mijn draai niet. Uiteindelijk ben ik met verschillende soorten collages begonnen. De makkelijkste zijn de 'brute' collages waarvoor je gewoon vanalles uitknipt en groepeert volgens onderwerp of volgens het resultaat dat je wil bereiken. Dan zijn er ook de werken die meer precisie en aandacht vragen zoals de 'zwevende' collages."

"Hier kan je eigenlijk alles tentoonstellen. Er gebeurt vooraf geen selectie van wat wel en wat niet kan, je hebt volledige artistieke vrijheid en als je wil choqueren, dan doe je dat gewoon."

"We zitten hier met een mix, van schilders naar videokunstenaars en zelfs een circusartiest, maar ook buitenstaanders als ik kunnen hier terecht" vertelt Taciturn. "Ik heb mijn eigen atelier, maar om hier in Brussel een betaalbare toonzaal te vinden die de juiste belichting heeft en waar je toch een beetje je eigen ding kan doen, mag je lang zoeken. Ik durf zelfs te zeggen dat je die niet vindt, behalve hier. Ik ben dan ook enorm dankbaar dat ik van deze ruimte gebruik kan maken."

Dit project hecht veel belang aan het behoud van het sociale karakter van de site. "De mensen die hier wonen, hebben privacy" vertelt Jean-Louis Struyf. "Het is niet zo dat we hier in een commune leven, maar er is hier wel sociaal contact. We hebben mensen van verschillende leeftijden en nationaliteiten, maar ook families kunnen hier hun onderkomen vinden. Het contact tussen buren is hier goed en er wordt tijd uitgetrokken om technieken en ideeën uit te wisselen. Heel soms komt er dan eens een gemeenschappelijk project tot stand."

Kolonisten in de wijk
"Kunstenaars kunnen eigenlijk gezien worden als kolonisten, want zij vinden vaak hun onderkomen in een verloederde wijk. Eens de kunstenaars zich daar gevestigd hebben, blijkt die wijk ineens meer sociale waarde te krijgen waardoor mensen en zelfstandigen zich weer in de wijk komen vestigen en er weer een opflakkering is. Maar eens de wijk te 'chique' aan het worden is, mogen wij weer opkrassen omdat het zogezegd niet hoort in de buurt. We zitten hier in Brussel ook met de Europese Unie en die jaagt de huur de hoogte in. Buurten worden volledig hervormd, er komen kantoorgebouwen waar woonhuizen stonden, waardoor de sociale en culturele mix verdwijnt. Sommige Europese ambtenaren kunnen zomaar honderdduizenden euro's op tafel leggen voor een huis, waardoor je dan ook een heel andere wijksamenstelling krijgt. Het is niet de bedoeling om deze werkateliers om te bouwen tot appartementen of loften, die momenteel zo in trek zijn. Kunstenaars moeten een plaats krijgen en kunnen behouden om betaalbaar te werken en te wonen."

Fijn dat je wil reageren. Wie reageert, gaat akkoord met onze huisregels. Hoe reageren via Disqus? Een woordje uitleg.
Lees meer over
Lees ook
BRUZZ Magazine
deze week
  • De witte file: de camionette verovert de stad
  • Laisse les filles tranquilles: 'Het intimideren moet stoppen'
  • NRC-correspondent: 'Laat Brussel niet te hip worden'
  • Hier vind je BRUZZ in de stad
  • Archief
deze week
  • AfricaMuseum: sur les chemins de la décolonisation avec Emma De Swaef
  • Raoul Servais: het geheim van de animatiefilmpionier
  • Duizelen op lintjazz en stoepdisco
  • BRUZZ in the city
  • Archief
Neem een abonnement